مبانی مـالی و اقتصـادی اسلام از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 45

را كه بايد داشته باشد فاقد باشد، و آن اثر مطلوب را نبخشد، و در مورد بحث ما يعني بيع و تجارت، اثري كه در آن هست عبارت است از معاوضه دو مال، و جا به جا كردن دو ملك براي رفع حاجت هر يك از دو طرف معامله، يكي گندم زيادي دارد و پول براي خريدن شير و ماست ندارد، گندم خود را مي‌فروشد. ديگري پول دارد ولي فعلاً احتياج به گندم دارد، پول خود را مي‌دهد و گندم او را مي‌خرد، و اين مبادله را البته با رعايت معامله انجام مي‌دهند، چيزي كه هست اين معادله دو جور حاصل مي‌شود، يكي اين كه بهاي هر دو مساوي باشد، ديگري اين كه اگر يكي كم و ديگري زياد است، همراه آن‌چه كم است مصلحتي براي طالب آن باشد، و به خاطر همان مصلحت رغبت طالب آن بيشتر شده باشد، و يا همراه آن ديگري كه زياد است خصوصيتي باشد كه به خاطر آن صاحبش از آن نفرت داشته باشد، و در نتيجه زياد خود را برابر كم ديگري بداند دليل و كاشف همه اين‌ها رضايتي است كه دو طرف معامله به معامله دارند، و با وجود تراضي ديگــر به هيــچ وجـه نمي‌تـوان گفت معامله به خاطر نابرابري ثمن و مثمن باطل است.

(110) مباني مالي و اقتصادي اسلام

علاوه بر اين كه اگر كسي به اسلوب قرآن كريم و بيانات آن انس ذهني داشته باشد، ترديدي نمي‌كند در اين كه محال است قرآن كريم امري از امور را باطل بداند، و در عين حال به آن امر كند، و به سوي آن هدايت نمايد، براي اين كه همين قرآن است كه مي‌فرمايد: «... يَهْدي اِلَي الْحَقِّ وَ اِلي طَريقٍ مُسْتَقيمٍ» قرآن به سوي حق و به سوي طريق مستقيم هدايت مي‌كند. (30 / احقاف) با اين حــال ديگــر چگونه ممكن است هم به‌سوي حق هدايت‌كند و هم به‌سوي باطل؟ (1)

1- الميزان، ج 9، ص 499 .

تجارت صحيح، و معاملات باطل (111)

روايـات در زمينـه معـامــلات بــاطـل

در مجمع‌البيان در ذيل كلمه بِالْباطِلِ نقل شده كه مفسرين درباره معناي آن دو قول دارند يكي از آن دو، نظريه بعضي است كه گفته‌اند منظور از آن ربا و قمار و بخس و ظلــم است، آن‌گاه خـودش اضـافه كرده كه اين قول از امام باقر عليه‌السلام روايت شده است.

و در كتاب نهج‌البيان از امام باقر و امام صادق عليهم‌السلام روايت شده كه فرمودند: منظور از باطل قمار و سحت و ربا و سوگند است.

و در اَلــدُّرُّالْمَنْثــور است كه ابن ماجــه و ابن منــذر از ابن سعيد روايت كرده كه

(112) مباني مالي و اقتصادي اسلام