راز بندگی از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 72

مفاهيم ذكر (151)

مفهوم ذكر و انواع آن

«...وَ اَقِمِ الصَّلوةَ اِنَ‌الصَّلوةَ تَنْهي عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللّهِ اَكْبَرُ...!»

«...و نماز بپاداركه نماز از فحشا و منكرات جلوگيراست و ذكر خدا بزرگ‌تر است، و خدا مي‌داند كه چه مي‌سازيد!» (45/ عنكبوت)

كلمــه «ذِكْــر» گــاهـي در معنــاي (ياد ـ خاطره) به كار برده مي‌شود، مثلاً مي‌گـوينـد: آيا به يــاد داري و يا آيــا بـه خــاطــر داري ؟

اين ياد و خاطر هيئتي است در نفس، كه با داشتن آن، انسان مي‌تواند آن‌چه از معلومات كسب كرده حفظ كند و از دست ندهد، مانند حافظه، با اين تفاوت كه حفظ را در جايي به كار مي‌برند كه مطلبي را در حافظه خود داشته باشد، هر چند كه الان حاضر و

(152) راز بنـدگي

پيش رويش نباشد، به خلاف ذكر كه در جايي به كار مي‌رود كه علاوه بر مطلب در صنــدوق حــافظــه‌اش هست، در نظرش حاضر هم باشد.

گاهي كلمه ذكر را در حضور قلب استعمال مي‌كنند، و يا حضور در زبان. مثلاً مي‌گويند ذكـر خـدا بر دو نـوع است، ذكـر بـه زبان، و ذكر به قلب، يعني حضور در قلب.

ظــاهــرا اصــل در معنــاي ذكــر همــان ذكــر قلبــي اسـت، و اگـر نـام خـدا را بردن هم ذكر ناميده شده، از اين بابت است كه، ذكر لفظي مشتمل بر معناي قلبي نيز هســت، و ذكــر قلبي نسبت به ذكر لفظـي اثـري را مي‌مـاند كه بر سبب متــرتب مي‌شود، يـا نتيجه‌اي كه از عمل عايد مي‌گـردد.