در انتظار امام (علیه السلام) صفحه 57

و نیز: ای مردم، شایسته ترین افراد نسبت به این امر، تواناترین و داناترین آنها به امر خدا است. این دو حدیث بخوبی، برتری داشتن افراد حاکم را، از لحاظ توانائی و دانائی بر همگان عنوان می کنند. و این خود با استدلال عقلی، بهتر جور می آید. چرا که به حکم عقل نیز هر گاه، انتخاب در میان باشد، مسلما بهترین را بر می گزینند. بنابر آنچه در این فصل دیدیم، پیش از هر چیز در مسئله حکومت اسلامی باید نحوه تعیین رهبری را روشن کرد. اگر از آیات و روایات صرف نظر کنیم، از دیدگاه عقلی، احتمالات زیر در رابطه جامعه و رهبر،

وجود دارند:

1) همه افراد جامعه، بدون استثناء باید از او اطاعت کنید.

2) اطاعت چون یک واجب عینی است که به تک تک افراد جامعه واجب است.

3) اطاعت فقط بر گروهی از افراد واجب است. اما مقام رهبری، که رابطه جامعه با او، به صورتهای فوق می تواند باشد، به یکی از طرق زیر تعیین می گردد:

1) از جانب عموم مسلمانان تعیین می گردد. چرا که همین عموم جامعه مسلمین هستند که می بایست به فرمان او گردن بگذارند. پس خود نیز می توانند او را تعیین کنند. از آنجا که در این طریق گزینش رضایت همه افراد فراهم نمی گردد، بدیهی است همگان نیز فرمانبرداری از رهبری نخواهند کرد.