تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 100

دارد كه نفس براي رسيدن به مقاصد و هدف‌هاي خود آن را به كار مي‌گيرد. بنابراين معناي جمله «مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، وَ مِنْ خَلْفِه» توسعه مي‌يابد، هم امور مادي و جسماني را شامل مي‌شود و هم امور روحي را، پس همه اجسام و جسمانياتي كه در طول حيات انسان به جسم او احاطه دارد، بعضي از آن‌ها در پيش روي او قرار گرفته و بعضي در پشت سر او واقع شده‌اند و همچنين جميع مراحل نفساني كه آدمي در مسيرش به سوي پروردگارش مي‌پيمايد و جميع احوال روحي كه به خود مي‌گيرد و قرب و بعدها و سعادت و شقاوت‌ها و اعمال صالح و ثواب و عقاب‌هايي كه براي خود ذخيره مي‌كند، همه آن‌ها يا در پشت سر انسان قرار دارند و يا در پيش رويش.

اين معقباتي كه خداوند از آن‌ها خبر داده در اينگونه امور از نظر ارتباطش به انسان‌ها دخل و تصرف‌هايي دارند و اين انسان كه خداوند او را توصيف كرده به اين كه مالك نفع و ضرر و مرگ و حيات و بعث و نشور خود نيست و قدرت بر حفظ هيچ يك از

(224) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

خود و آثار خود را چه آن‌ها كه حاضرند و چه آن‌ها كه غايبند ندارد و اين خداي‌سبحان است كه او و آثار حاضر و غايب او را حفظ مي‌كند و در عين حال كه فرموده: «اللّهُ حَفيظٌ عَلَيْهِمْ - خداوند برايشان حافظ است» (6 / شوري) «وَ رَبُّكَ عَلي كُلِّ شَي‌ءٍ حَفيظٌ - و پروردگارت بر هر چيزي نگهبان است» (21 / سبأ) در عين حال وسايطي را هم در اين حفظ كردن اثبات نموده و مي‌فرمايد: «وَ اِنَّ عَلَيْـكُمْ لَحـافِظينَ - به درستي كه بر شما نگهباناني هست.» (10 / انفطار)

پس اگر خداي‌تعالي آثار حاضر و غايب انساني را به وسيله اين وسايط كه گاهي آن‌ها را «حافِظين» ناميده و گاهي «مُعَقَّبات» خوانده، حفظ نمي‌فرمود هر آينه فنا و نابودي از هر جهت آن‌ها را احاطه نموده، هلاكت از پيش رو و پشت سر به سويش مي‌شتافت، چيزي كه هست همان طور كه حفظ آن‌ها به امري از ناحيه خداست، همچنين فناي آن و فساد و هلاكتش به امر خداست، چه ملك هستي از آن اوست و جز او كسي

تقدير عوامل حفظ انسان (225)

مدبر و متصرف در آن نيست. اين آن حقيقتي است كه تعليم قرآني بدان هدايت مي‌كند و آيــات در ايــن معـاني بسيار است.(1)

تقــديـر عـوامـل دگـرگـون سـاز

«لَهُ مُعَقِّبتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، وَ مِنْ خَلْفِه... اِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّي يُغَيِّرُوا ما بِـأَنْفُسِهِمْ!» (11 / رعـد)

خداي‌تعالي اين معقبات را قرار داده و بر افراد بشر موكل كرده تا او را به امر خدا از امر خدا حفظ نمايند و از اين كه هلاك شود و يا از وضعي كه دارد دگرگون گردد نگه دارند، چون سنت خدا بر اين جريان يافته كه وضع هيچ قومي را دگرگون نسازد مگر آن كه خودشان حالات روحي خود را دگرگون سازند، مثلاً اگر شكرگزار بودند به كفران