تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 103

سنخيتي است كه در اجزاي عالم برقرار است و هر نوعي را به سوي غايت و نهايت سيرش سوق مي‌دهد، آري خداوند براي انواع، غاياتي قرار داده و آن‌ها را مجهز به وسايل رسيدن بدان غايات آفريده و در ميان اجزاي اين نظام تلائم و توافقي نهاده، كه همه را شي‌ء واحدي كرده، كه ميان اجزايش معانده و تضاد نيست و مقتضاي آن‌ها اين است كه هر نوعي در عافيت و نعمت و كرامت تا به غايت خود برسد و ميان انواع موجودات غير از نوع آدمي گويا هيچ نوع ديگري از مقتضاي فطرت اصلي خود منحرف نمي‌شود. و نوع انسان هم اگر مانند ساير انواع از مقتضاي فطرت اصلي‌اش منحرف نگردد، عالم بر طبق سعادت و نعمت او دور مي‌زند و جريان مي‌يابد و اما اگر منحرف شد و فساد در ميان آن رايج گرديد، تعادل ميان اجزاء كون برهم خورده و همين خود باعث مي‌شود كه نعمت از او رم نموده و نظام زندگي‌اش مختل گردد و در نتيجه فساد در دريا و خشكي عالم به خاطر اعمال نارواي آدمي ظاهر مي‌گردد و خدا كيفر بعضي از

(232) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

آنچــه كه كرده‌اند به ايشان مي‌چشاند، تا شايد برگردند.

و اين معنا پوشيده نيست كه مربوط به نوع است، نه شخص و به همين جهت گفتيم تــلازم ميــان صــلاح نوع و نعمت‌هاي عمومي آنان هست و اما ميان افراد نيست، زيرا چه بسا افرادي كه در نوع به هدف نرسند و لكن خود نوع به هدف برسد و بايد برسد. آري اگر به خـاطر انحــراف يك فرد و دو فرد، نوع از سعادت خود محروم مانده و به غــايــت و هدف نرسد مستلزم لعب در خلقت مي‌شود و خدا فرموده: «وَ ما خَلَقْنَا السَّمــاءَ وَ الاَْرْضَ وَ مـا بَـيْنَـهُمــا لاعِبيـنَ.» (16 / انبياء) (1)

1- الميـــزان ج 22، ص 202.

شمول عوامل دگرگونساز (233)

واسطـه‌هـاي تكـوينـي و تشـريـعي و شمول تغيير و دگرگوني

«... وَ لا يُـقْبَـــلُ مِـنْهــا شَـفــاعَـةٌ... .» (48 / بقـره)

خداي‌سبحان در سببيت از يكي از دو جهت مورد نظر قرار مي‌گيرد، اول از نظر تكوين و دوم از نظر تشريع. از نظر اول خداي‌سبحان مُبدء نخستين هر سبب و هر تأثير است و سبب هر سببي بالاخره به او منتهي مي‌شود، پس مالك علي‌الاطلاق خلق و ايجاد، اوست. و همه علل و اسباب اموري هستند كه واسطه ميان او و غير او و وسيله انتشار رحمت اويند، آن رحمتي كه پايان ندارد و نعمتي كه بي‌شمار به خلق و صنع خود دارد، پــس از نظــر تكــويـن سببيت خــدا جــاي هيـچ حرف نيست.

و اما از نظر دوم يعني تشريع، خداي‌تعالي به ما تفضل كرده، در عين بلندي مرتبه‌اش خود را به ما نزديك ساخته و براي ما تشريع دين نموده و در آن دين احكامي از اوامر و نواهي و غيره وضع كرده و تبعات و عقوبت‌هايي در آخرت براي نافرمانان