تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 122

قوانـين حاكـم بر اتصـال حوادث و ارتباط موجودات

«قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْرا!» (3 / طلاق)

خدا براي هر چيزي كه تصور كني، حدي و اندازه‌اي و مسيري معين كرده، پس هر سببي كه فرض شود، (چه از قبيل سرد شدن آتش بر ابراهيم و زنده شدن عصاي موسي و امثال آن‌ها باشد، كه اسباب عادي اجازه آن‌ها را نمي‌دهد،) و يا سوختن هيزم باشد، كه خود مسبب از يكي از اسباب عادي است، در هر دو مسبب خداي‌تعالي براي آن مسيري و اندازه‌اي و مرزي معين كرده و آن مسبب را با ساير مسببات و موجودات مربوط و متصل ساخته و در مورد خوارق عادات آن موجودات و آن اتصالات و ارتباطات را طوري به كار مي‌زند، كه باعث پيدايش مسبب مورد اراده‌اش (نسوختن ابراهيم و اژدها شدن عصا و امثال آن،) شود، هرچند كه اسباب عادي هيچ ارتباطي با آن‌ها نداشته باشد، براي اين كه اتصالات و ارتباط‌هاي نامبرده ملك موجودات نيست تا هر جا آن‌ها اجازه دادند منقاد و رام شوند و هر جا اجازه ندادند ياغي گردند، بلكه مانند خود موجودات ملك خداي‌تعالي و مطيع و منقاد اويند.

(278) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

و بنابراين آيه شريفه دلالت دارد بر اين كه خداي‌تعالي بين تمامي موجودات اتصال‌ها و ارتباط‌هايي برقرار كرده، هر كاري بخواهد مي‌تواند انجام دهد و اين نفي عليت و سببيت ميان اشياء نيست و نمي‌خواهد بفرمايد اصلاً علت و معلولي در بين نيست، بلكه مي‌خواهد آن را اثبات كند و بگويد: زمام اين علل همه به دست خداست و به هر جا و به هر نحو كه بخواهد به حركشت در مي‌آورد، پس ميان موجودات عليت حقيقي و واقعي هست و هر موجودي با موجوداتي قبل از خود مرتبط است و نظامي در ميان آن‌ها برقرار است، اما نه به آن نحوي كه از ظاهر موجودات و به حسب عادت در مي‌يابيم (كه مثلاً همه جا سركه صفرا بر است،) بلكه به نحوي ديگر است كه تنها خدا بدان آگاه است، (دليل روشن اين معنا اين است كه مي‌بينيم فرضيات علمي مــوجـــود قـاصـــر از آنـنــد كـه تـمــامــي حـــوادث وجـــود را تـعليـل كـننــد.)

قوانين حاكم بر اتصال حوادث و ارتباط موجودات (279)

ايــن همــان حقيقتــي است كــه آيــات قــدر نيـز بـر آن دلالــت دارد، مـانند آيه:

«وَ اِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ـ هيچ چيز نيست مگر آن كه نزد ما خزينه‌هاي آن است و ما نازل و درخور اين جهانش نمي‌كنيم مگر به انــدازه‌اي مـعلوم.» (21/ حجر)

«اِنّـا كُـلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ ـ ما هر چيزي را به قدر و اندازه خلق كرده‌ايم.» (49 / قمر)

«وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَقَــدَّرَهُ تَقْــديــرا ـ و هر چيزي آفريد و آن را به نوعي اندازه‌گيري كــرد.» (2 / فـرقان)