تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 163

عادتشان بر اين است كه در معاهدات و قرض‌ها و ساير معاملات اجل را كه همان مدت مقرر در معامله و يا سررسيد آن است ذكر مي‌كنند. اجل به معناي آخر مدت است و همچنين است در آيه شريفه «مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللّهِ فَاِنَّ اَجَلَ اللّهِ لاَتٍ - هر كه اميدوار ديدار خداست پس مطمئنا بداند كه اجل خدا خواهد آمد.» (5 / عنكبوت)

ظاهر كلام خداي‌تعالي در آيه مورد بحث اين است كه هم در اجل مبهم و هم در اجل مسمي مقصود آخر مدت زندگي است نه تمامي آن. بنابراين از اين بيان اين معنا نيز معلوم شد كه اجل دو جور است: يكي اجل مبهم و يكي اجل مسمي، يعني معين در نزد خداي‌تعالي و اين همان اجل محتومي است كه تغيير نمي‌پذيرد. و به همين جهت آن را مقيد كرده به «عنده - نزد خدا» و معلوم است چيزي كه نزد خداست دستخوش تغيير نمي‌شود. و اين همان اجل محتومي است كه تغيير و تبديل بر نمي‌دارد. خداي‌تعالي مي‌فرمايد: «اِذا جآءَ اَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ - وقتي اجلشان برسد

(372) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

نمي‌توانند حتي يك لحظه آن را پس و پيش كنند.» (49 / يونس) پس نسبت اجل مسمي به اجل غير مسمي نسبت مطلق و منجز است به مشروط و معلق، به اين معنا كه ممكن است اجل غير مسمي به خاطر تحقق نيافتن شرطي كه اجل معلق بر آن شرط شده تخلف كند و در موعد مقرر فرا نرسد و لكن اجل حتمي و مطلق راهي براي عدم تحقق آن نيســــت و به هيچ‌وجه نـمي‌تـوان از رسيـدن آن جـلوگـيــري نـمــود.(1)

ثبـت اجـل‌هـا در ام الكتــاب و در لــوح محــو و اثبـات

«... ثُمَّ قَضي آ اَجَلاً وَ اَجَلٌ مُسَمّيً عِنْدَهُ.» (2 / انعام)

«لِكُلِّ اَجَلٍ كِتابٌ، يَمْحُو اللّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْكِتبِ - براي هر اجلي نوشته‌اي است و خداوند محو مي‌كند نوشته‌اي را كه بخواهد و تثبيت مي‌كند آن را كه بخواهد و نزد

1- الميـــزان ج 13، ص 9.

ثبت اجل‌ها در ام‌الكتاب و در لوح محو و اثبات (373)

اوست ام‌الكتاب،»(38 و 39 / رعد) اگر اين آيات با آيات بالا مورد دقت قرار گيرند به دست مي‌آيد كه اجل مسمي همان اجل محتومي است كه در ام‌الكتاب ثبت شده و اجل غير مسمي آن اجلي است كه در لوح محو و اثبات نوشته شده است. ام‌الكتاب قابل انطباق است بر حوادثي كه در خارج ثابت است، يعني حوادثي كه مستندند به اسباب عامه‌اي كه تخلف از تأثير ندارد و لوح محو و اثبات قابل انطباق بر همان حوادث است لكن نه از جهت استناد به اسباب عامه بلكه از نظر استناد به اسباب ناقصي كه در خيلي از موارد از آن‌ها به مقتضي تعبير مي‌كنيم، كه ممكن است برخورد با موانعي بكند و از تأثير باز بماند و ممكن است باز نماند.