تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 165

(376) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

اجــل فــرد، اجـتمـاع، و جـهــان

«وَ لكِـنْ يُـؤَخِّـرُهُـمْ اِلـي اَجَـلٍ مُسَمّـيً فَـاِذا جاءَ اَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ!» (61 / نحل)

اجل مسمي نسبت به فرد فرد انسان همان مرگ اوست و نسبت به امت‌ها انقراض ايشان و نسبت به عموم بشر همان نفخ صور و آمدن قيامت است و اين سه معني در قرآن كريم براي اجل مسمي آمده است. يك جا فرموده: «وَ مِنْكُـمْ مَـنْ يُتَـوَفّـي مِـنْ قَبْـلُ وَ لِتَبْلُغُوا اَجَلاً مُسَمًّي - بعضي از شما قبل از اوان پيري مي‌ميريد تا اين كه برسيد به اجل مسمي،» (67 / غافر) و يك جا فرموده: «وَلِكُلِّ اُمَّةٍ اَجَلٌ فَاِذا جآءَ اَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ - براي هر امتي اجلي است وقتي اجلشان رسيد نمي‌توانند عقب اندازند و نه جلو،» (34 / اعراف) و در معناي سوم فرموده: «وَ لَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ اِلي اَجَلٍ مُسَمّيً لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ - اگر نبود كه كلمه‌اي از پروردگارت گذشت كه تا مدتي مقرر

اجل فرد، اجتماع و جهان (377)

خلــــق را نگــــاه دارد هـــر آينـــه قيــامتشــان را بــه پــا مي‌كــرد،» (14 / شوري)(1)

بـرزخ و مـراحل زنـدگي بعد از مـرگ

«كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّهِ وَ كُنْتُمْ اَمْواتا فَاَحْياكُمْ ثُمَّ يُميتُكُمْ ثُمَّ يُحْييكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُـرْجَـعُــونَ؟» (28 / بقـره)

در اين آيات حقيقت انسان را و آنچه را كه خدا در نهاد او به وديعه سپرده، بيان مي‌كند، ذخاير كمال و وسعت دايره وجود او و آن منازلي كه اين موجود در مسير وجود خود طي مي‌كند، يعني زندگي دنيا و سپس مرگ و بعد از آن زندگي برزخ و سپس مرگ و بعد زندگي آخرت و سپس بازگشت به خدا و اين كه اين منزل آخرين منـــزل در سير آدمي است، خاطرنشان مي‌سازد.

1- الميـــزان ج 24، ص 163.