تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 17

عرش مقامي است كه تمامي تدابير عمومي عالم از آنجا منشاء گرفته و اوامر تكويني خدا از آنجا صادر مي‌شود. در سوره بروج مي‌فرمايد: «ذوُالْعَرْشِ الْمَجيدُ فَعّالٌ لِمايُريدُ - صاحب عرش‌مجيد و انجام دهنده هر كاري است كه اراده كند.» (15 و 16 / بروج) آيه زير نيز اشاره به اين معنا دارد: «وَ تَرَي الْمَلائِكَةَ حافّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ،»(75 / زمر) چون محل كار ملائكه را كه واسطه‌ها و حاملين اوامر او اجــراكنندگان تـدابيـر اوينــد، اطراف عرش دانسته است.

چه اموري در عرش انجام مي‌گيرد؟ (35)

و همچنين آيه: «اَلَّذينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ...،» (7 / غافر) است كه علاوه بر اين كه مانند آيه قبلي احتفاف و حلقه‌زدن ملائكه را به عرش ذكر مي‌كند نكته ديگري را نيز افاده مي‌نمايد و آن اين است كه كساني هم هستند كه عرش پروردگار را حمل مي‌كنند و معلوم است كه اين اشخاص كساني بايد باشند كه چنين مقام رفيع و موجود عظيمــي كه مركز جميــع تـدابيــر الهي و مصدر آن است قائم به وجود آنان باشد. آيه «وَ يَحْمِـلُ عَـرْشَ رَبِّـكَ فَــوْقَهُـمْ يَــوْمَئِـذٍ ثَمـانِيَـةٌ،» (17 / حاقه) مؤيد اين معناست.(1)

عـرش، مقام تدبير عام عالم

«...ثُـمَّ اسْتَوي عَلَـي الْعَرْشِ... .» (54 / اعراف)

هم چنان كه آيه: «ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي‌الاَْرْضِ وَ مـايَخْرُجُ مِنْها...،» (4 / حديد) تأييد مي‌نمايد، صورت جميع حوادث و وقايع به نحو اجمال نزد خدا حاضر و برايش معلوم است و روي اين حساب جمله «يَعْلَمُ ما يَلِجُ» به منزله تفسيري

1- الميــــــزان ج 15، ص 218.

(36) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

است براي استوي بر عرش، پس عرش همان طوري كه مقام تدبير عام عالم است و جميع موجودات را در جوف خود جاي داده و همچنين مقام علم نيز مي‌باشد. و چون چنين است قبل از وجود اين عالم و در حين وجود آن و پس از رجوع مخلوقات به سوي پروردگار نيز محفوظ هست، هم چنان كه آيه: «حافّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ» (75 / زمر) محفوظ بودن آن را حتي در قيامت و آيات مربوط به خلقت آسمان‌ها و زمين، موجود بــودن آن را مقــارن بــا وجــود عــالــم و آيــه: «وَ هُــوَ الَّــذي خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ في سِتَّةِ اَيّامٍ وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَي الْمآءِ،» (7 / هود) موجود بودنش را قبل از خلقـت اين عـالم مي‌رساند.(1)

1- الميـــزان ج 15، ص 219.