تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 170

رزق چون عطيه الهي است كه از روي خير صادر شده، پس همانا عبارت از رحمت خـداونـد بر مخلـوقات خود خواهد بود و چنان كه رحمت الهي دو قسم است: اول «رحمت عام» يعني رحمتي كه شامل همه خلق از مؤمن و كافر، متقي و فاجر و انسان و غير انسان مي‌شود. دوم «رحمت خاص» يعني رحمتي‌كه در طريق سعادت (چون ايمان و تقوي و بهشت) قرار گرفته است. هم چنان رزق او هم دو قسم مي‌باشد: «رزق عام» يعني عطيه‌اي كه وسيله بقاء هر موجود مي‌شود و «رزق خـاص» يعني عطيـه‌اي كه در مجـراي حليت واقع شده است.

رزق عام و رزق خاص (389)

هم چنان كه «رحمت عام و رزق عام» هر دو مكتوب و مقدرند: «وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْديرا،»(2 / فرقان) «رحمت خاص و رزق خاص» هم هر دو مكتوب و مقدرند. و همان طور كه «هدايت» يعني رحمت خاص الهي به نحو تقدير تشريعي مكتوب شده و براي هر انساني اعم از مؤمن و كافر مي‌باشد و به جهت رسانيدن آن خدا رسولاني فرستاده و كتاب‌هايي هم نازل فرموده است، همچنين «رزق خاص» يعني رزقي كه از مجراي حلال باشد آن هم به نحو تقدير مكتوب شده است. به طور قطع مؤمن و كافر، كساني كه از راه حلال ارتزاق مي‌كنند و آنان كه از راه حرام روزي مي‌خورند هيچ كس از خوان احسان الهي محروم نخواهد بود.

اين مطلب هم ناگفته نماند كه چنانكه از معناي «رزق» به دست آمد، رزق بودن يك چيز بستگي به اندازه انتفاع از آن چيز دارد، پس كسي كه به او مال فراواني عطا شده لكن جز مقدار كمي از آن را نمي‌خورد و مورد استفاده قرار نمي‌دهد، تمام آن مال رزق او محسوب نيست - مگر آن كه از نظر بخشش و عطايي كه به او شده، ملاحظه كنيم و كاري به خوردنش نداشته باشيم - خلاصه اين كه سعه و ضيق رزق غير از كثرت مال و قلت آن است. و اين كه رزق را به «غير حساب» بودن توصيف فرموده براي آن است كه رزق از خداي متعال بدون عوض داده شده است و كسي حقي بر خداوند ندارد،

(390) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

تنها و تنها عطيه الهي روي استدعا يا طلب مرزوقين به آن‌ها مي‌رسد و در عين حال تمام مملوك خداوندي مي‌باشد، پس در عوض عطيه او چيزي نبوده و بـرايش حســابي نيسـت.(1)

محدود و معين بودن رزق

«وَ تَـــــرْزُقُ مَـــنْ تَشـــــاءُ بِغَيْـــــرِ حِســـــــابٍ!» (27 / آل عمــران)

اين كه «نفي حساب» راجع به تقدير رزق باشد، يعني بخواهد رزق را غير محدود قلمداد نمايد مطلبي است كه با آيــات قــدر چـون آيــه «اِنّا كُــلَّ شَــيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ،» (49 / قمـــر) و «قَــدْ جَعَــلَ اللّــهُ لِكُــلِّ شَــيْ‌ءٍ قَــدْرا،»(3 / طــلاق) ســازگــاري

1- الميـــزان ج 5، ص 262.