تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 190

1- الميـــزان ج 24، ص 184.

برتري از نظر كيفت زندگي و رزق (435)

تنگي و فراخي معيشت و تأثير تـلاش انسان

«اَوَ لَمْ يَعْلَمُــوا اَنَّ اللّـهَ يَبْسُـطُ الـرِّزْقَ لِمَـنْ يَشـاءُ وَ يَقْـدِرُ» (52 / زمـــر)

رزق را خداي‌سبحان براي بعضي فراخ و براي بعضي تنگ مي‌گيرد. سعي و كوشش آدمي و علم و اراده او براي تحصيل رزق سبب تام به دست آمدن آن نيست، وگرنه مي‌بايستي همواره و در همه اشخاص اين سعي و اين كارداني مؤثر واقع شود و صاحبش را به رزق فراوان برساند، با اين كه به چشم خود مي‌بينيم كه اين طور نيست. بسيار جويندگان هستند كه مأيوس بر مي‌گردند و بسيار كوشندگان هستنـد كه نتيـجه‌اي عايـدشان نـمي‌شـود.

پس معلوم مي‌شود غير از كوشش و كارداني خود انسان شرايط و علل زماني و مكاني ديگر هم مؤثر است و موانع مختلفي هم هست، كه به اختلاف ظروف، جلوگير به نتيجه رسيدن كوشش‌ها مي‌شوند و اين شرايط از حد شمار بيرونند، در صورتي كه

(436) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

همه عوامل و شرايط دست به دست هم دهند و هيچ يك از موانع هم پيش نيايد، آنوقت سعي و كوشش‌ها و كارداني‌ها هم مؤثر مي‌شوند و اجتماع همه علل و شرايط با آن همه اختلاف و تفرقه و تشتت كه از نظر ماده و زمان و مكان و مقتضيات ديگر در آن‌ها هست، كه مرتبط به آن عواملند، بعضي مقارن آن‌ها و بعضي ديگر جلوتر از آن عواملند و اين دسته اخير خود هم علل ديگري بي‌شمار دارند، يك اجتماع و اتفاق تصادفي نيست، براي اين كه تصادف هيچ‌وقت دايمي و حتي اكثري نيست، يعني اين طور نيست كه در تمامي آثار و يا بيشتر آن‌ها علل و شرايطش تصادفا دست به دست هم داده باشند و قانون ارتزاق ما انسان‌ها و يا ما و ساير موجودات زنده و روزي‌خوار، يك نظام جداگانه‌اي از نظام جاري در اقطار عالم ماده و مشهود ندارد، بلكه داخل در آن نظام است و اين نظام عمومي عالمي با همه وسعتش امري است ثابت و محفوظ، كه اگر از هــم گسيختـه شــود، در همـان لحظـه اول فــورا تمــامي اشيـاء نـابـود مي‌شود.

تنگي و فراخي معيشت و تأثير تلاش انسان (437)

و اين نظام جاري با اين كه يك نظام است و اجزايش با هم تناسب و سازگاري دارند، خود دليل بر وحدانيت ناظمش و فردانيت مدبر و مديرش دارد، مدبر و مديري كه خودش جزء اجزاء اين عالم نيست، چون گفتيم اجزاء عالم به وسيله اين نظام محفوظ مانده‌اند پس نمي‌شود ناظم خودش يكي از اجزاء عالم باشد و آن مدبر واحد خداي عزوجل است. علاوه بر اين كه نظام، خود از تدبير است و مكرر درباره تدبير هم گفتيم كه از خلقت است، (يعني عبارت است از خلق كردن موجودي بعد از موجود ديگر) و بنابراين پس خالق عالم مدبر آن است و مدبر آن رازق آن است و آن همان خـداي‌تعالي شأنه است.(1)