تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 51

تفاوت تقدير و قضا (113)

لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه» (41 / رعد) آن را خاطرنشان مي‌سازد. چون بسيار مي‌شود كه خدا چيزي را تقدير مي‌كند ولي دنبال تقدير قضايش را نمي‌راند، مانند قدري كه بعضي از علل و شرايط خارج آن را اقتضا داشته، ولي به خاطر مزاحمت مانعي آن اقتضا باطل مي‌شود و يا سببي ديگر و يا اقتضايي ديگر جاي سبب قبلي را مي‌گيرد، چون خود خداي‌تعالي فرموده: «يَمْحُو اللّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ - خدا هرچه را بخواهد محو مي‌كند و هرچه را بخواهد اثبات مي‌كند.» (39 / رعد) و نيز فرموده: «هيچ آيتي را نسخ نمي‌كنيم مگر آن كه بهتر از آن و يا مثل آن را مي‌آوريم،» (106 / بقره) و چه بسا چيزي مقدر بشود و قضاء آن نيز رانده شده باشد، مثل اين كه از جميع جهات يعني هم از جهت وجود علل و شرايط و هم از جهت نبودن موانع تقدير شده باشد كه در اين صورت آن چيز محقق مي‌شود.

و به همين نكته اشاره مي‌كند اين جمله كه در روايت محاسن آمده است، كه امام فرمود: «و چون قضايي براند آن را امضاء مي‌كند و چنين قضايي است كه برگشت ندارد.» و نزديك به اين عبارت عبارتي است كه در عده‌اي از اخبار قضا و قدر آمده كه قدر ممكن است تخلف كند، اما قضا برگشتي برايش نيست. و از علي عليه‌السلام به طرق مختلف و از آن جمله در كتاب توحيد به سند صدوق از ابن نباته روايت آمده كه روزي

(114) تدبير و تقدير در نظام آفرينش

اميرالمؤمنين از كنار ديواري مشرف به خراب به كنار ديواري ديگر رفت، شخصي از آن جناب پرسيد: يا اميرالمؤمنين آيا از قضاء خدا مي‌گريزي؟ فرمود: آري، از قضاء خدا مي‌گريزم ولي به سوي قـدر خـداي‌تعـالي.

پس حاصل كلام اين شد كه نوع دوم از قدر في نفسه غير قضا و حكم قطعي است. و اما نوع اول از قدر كه عبارت بود از قدر حاكم بر تمامي موجودات چه موجودات عالم مشهود ما و چه غير آن كه هستي آن‌ها را محدود به امكان و حاجت مي‌كند و بس، قدر در آن‌ها با قضا يكي است، چون قدر آن‌ها ممكن نيست از تحقق جدا باشد، براي اين كه گفتيم قدر به معناي اول عبارت است از حد امكان و حاجت هر چيز و چون هر چيزي غير خدا اين محدوديت را دارد، پس قضاي اين محدوديت نيز رانده شده، پس قضــا و قــدر در آن‌هـا همواره با همند.(1)

1- الميـــزان ج 37، ص 183.

تفاوت تقدير و قضا (115)

-116

فصل ششم :چگونگي تقدير اشياء