تدبیر و تقدیر در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 96

علــل و اسبـاب در پيــش روي قـائـد قضـــاء و به دنبـال سـائـق قــدر طي نمايد.(1)

تقدير الهي و ميزان تأثير سببيت اسباب

«وَ مــا اُغْني عَنْكُمْ مِنَ اللّــهِ مِــنْ شَــيْ‌ءٍ اِنِ الْحُكْــمُ اِلاّ لِلّهِ!» (67 / يوسف)

در آن موقع كه فرزندان يعقوب عليه‌السلام مجهز و آماده سفر شدند و براي خداحافظي در

1- الميـــزان ج 14، ص 146.

تقدير الهي و ميزان تأثير سببيت اسباب (215)

برابرش صف كشيدند، او به طور الهام درك كرد كه اين پيوستگي آن هم با اين وضع و هيأت جالبي كه دارند به زودي از بين مي‌رود و از عدد ايشان كم مي‌شود و چون چنين معنايي را احساس كرد لاجرم سفارش كرد كه هرگز تظاهر به اجتماع نكنند و زنهارشان داد كه از يك دروازه وارد نشوند و دستور داد تا از دروازه‌هاي متفرق وارد شوند تا شايد بلاي تفرقه و كم شدن عدد از ايشان دفع شود.

سپس به اطلاق كلام خود رجوع نموده، از آن جايي كه ظهور در اين داشت كه وارد شدن از درهاي متعدد سبب اصيل و مستقلي است براي دفع بلا، لذا آن را به قيدي كه اصلاحش كند تقييد نموده چنين خطاب كرد: «وَ ما اُغْني عَنْكُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ - من با اين سفارش به هيچ‌وجه نمي‌توانم شما را از دستگيري خدا بي نياز كنم.» آنگاه همين معنا را هم تعليل نموده به اين كه «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِلّهِ» يعني من با اين سفارشم حاجتي را كه شما به خداوند سبحان داريد بر نمي‌آورم و نمي‌گويم كه اين سفارش سبب مستقلي است كه شما را از نزول بلا نگهداشته و توسل به آن موجب سلامت و عافيت شما مي‌شود، چه اينگونه اسباب كسي را از خدا بي‌نياز نمي‌سازد و بدون حكم و اراده خدا اثر و حكمي ندارد، پس به طور مطلق حكم جز براي خداي‌سبحان نيست و اين اسباب، اسباب ظـاهري هستنـد كـه اگر خـدا اراده كند صاحب اثر مي‌شوند.

يعقوب عليه‌السلام به همين جهت دنبال گفتار خود اضافه كرد كه «عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ

(216) تدبير و تقدير در نظام آفرينش