ترجمه کتاب الغیبة صفحه 310

توجیه این اخبار

توضیح این اخبار این است که می‌گوییم: بر فرض این‌که اخبار صحیح باشند، این مسأله مانع نمی‌شود که خداوند تبارک وتعالی در یکی از همان زمان‌هایی را که ذکر الأمر فی الأوقات الّتی ذکرت، فلمّا تجدّد ما تجدّد تغیّرت المصلحة واقتضّت تأخیره إلی وقت آخر وکذلک فیما بعد ویکون الوقت الأوّل، وکلّ وقت یجوز أن یؤخّر مشروطاً، بأن لا یتجدّد ما یقتضی المصلحة تأخیره إلی أن یجی‌ء الوقت الّذی لا یغیّره شی‌ء فیکون محتوماً.

وعلی هذا یتأوّل ما روی فی تأخیر الأعمار عن أوقاتها والزیادة فیها عند الدعاء [والصدقات وصلة الأرحام وما روی فی تنقیص الأعمار عن أوقاتها إلی ما قبله عند فعل الظلم وقطع الرحم وغیر ذلک وهو تعالی وإن کان عالماً بالأمرین، فلا یمتنع أن یکون أحدهما معلوماً بشرط والآخر بلا شرط وهذه الجملة لا خلاف فیها بین أهل العدل.

کرده، معیّن فرموده باشد. پس اگر اوضاع و احوال تغییر کرد، مصلحت نیز تغییر می‌کند و آن وقت معین به زمان دیگری موکول می‌شود. مسلماً در زمان‌های بعدی هم همین مسأله جاری است و توضیح بر همین اساس است. بنابراین نه فقط وقت معیّن شده اوّلی، بلکه هر وقت دیگری هم می‌تواند تحت شرایطی به تأخیر بیفتد تا این‌که آنچه که موجب تأخیر در ظهور است تکرار نشود و تا این‌که زمانی فرا برسد که هیچ چیز آن تغییر نکرده و حتمی باشد.

روایاتی که در باب به تأخیر افتادن عمرها و مرگها از زمان خودش، و زیاد شدن عمرها در اثر دعا و صدقه و صله رحم، و نیز آنچه را که در باب کم شدن عمر و جلو افتادن مرگها در اثر ظلم کردن و قطع رحم و اعمال دیگر وارد شده، براساس همین تأویل و تفسیر است و خداوند متعال اگر چه به هر دوی این‌ها عالم است، لکن ممکن است یکی از آن‌ها معلوم مشروط [غیر حتمی] بوده و دیگری معلوم بدون شرط [حتمی] باشد.(243) و در این مسأله هیچ اختلافی بین عدلیه [امامیه و معتزله] نیست.

وعلی هذا یتأوّل أیضاً ما روی من أخبارنا المتضمّنة للفظ البداء ویبیّن أنّ معناها النسخ علی ما یریده جمیع أهل العدل فیما یجوز فیه النسخ أو تغیّر شروطها إن کان طریقها الخبر عن الکائنات، لأنّ البداء فی اللغة هو الظهور، فلا یمتنع أن یظهر لنا من أفعال اللَّه تعالی ما کنّا نظنّ خلافه، أو نعلم ولا نعلم شرطه.

419 - فمن ذلک ما رواه محمّد بن جعفر الأسدی‌رحمه الله، عن علیّ بن إبراهیم، عن الریان بن الصلت قال: سمعت اباالحسن الرضاعلیه السلام یقول:

ما بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إلّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ وَأَنْ یُقِرَّ للَّهِ‌ِ بِالْبِداءِ «إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یَشاءُ» وَأَنْ یَکُونَ فِی تُراثِهِ الکُنْدُرْ.

420 - وروی سعد بن عبد اللَّه، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر،

اخباری هم که در ضمن آن‌ها لفظ و کلمه «بدا» آمده است بنابر همین تأویل و تفسیر است و روشن است که معنای بدا، نسخ در چیزی است که نسخ و تغییرش جایز و ممکن باشد، و یا این‌که شروط آن تغییر کرده است، در صورتی که طریق آن، خبر دادن از تکوینیات باشد، به جهت این‌که بدا در لغت عبارت از ظهور است، پس ممکن است فعلی از افعال خداوند بر ما ظاهر شود که ما خلاف آن را تصور می‌کردیم، و یا این‌که به آن عالم بوده امّا شرایط آن را نمی‌دانیم و از همین قبیل اخبار است روایت زیر: