انتظار صفحه 113

گستره ی جغرافیایی نظارت و عملکرد سازمان نیابت

از مطالعه ی شواهد موجود برای شناسایی گستره ی جغرافیایی نظارت ساختار رهبری کننده ی شیعه در دوران غیبت صغری درمی یابیم که گوشه و کنار سرزمین های شیعه نشین آن روز به وسیله ی این شبکه ی پنهانی با مرکز رهبری کننده ی آن در بغداد و سامراء ارتباط داشته اند . بنا بر شواهد موجود ، فهرستی از سرزمین های زیر پوشش این سازمان ، از این قرار است :

1) جزیره العرب شامل : مدینه ، مکّه ، یمن و بحرین .

2) عراق شامل : کوفه ، بغداد ، سامراء ، مدائن ، قُراء سواد ، واسط ، بصره ، نصیبین و موصل .

3) شمال آفریقا شامل : مصر و مغرب .

4) ایران شامل : قم ، آوه (آبه ) ، ری ، قزوین ، همدان ، دینور ، قرمیسین ، آذربایجان ، اهواز .

5) خراسان و ماوراء النهر شامل : بیهق ، نیشابور ، مرو ، بلخ ، کابل ، سمرقند ، کش ، بخارا و . . .

آن سان که گذشت ، نایبان چهارگانه

با همکاری و همراهی شماری دستیار و وکیل ، جریان هدایت و رهبری شیعه در دوران حیرت یا غیبت را به پیش می بردند . نخستین سفیر ناحیه ی مقدسه با هم یاری سه وکیل برجسته در بغداد ، کار خود را در دوران حسّاس و سرنوشت ساز آغاز غیبت صغری ، انجام داده است . نام سه تن دستیار او عبارت است از : (احمدبن اسحاق اشعری قمی ) ، (حاجزبن یزید وشّاء) و (محمدبن احمدبن جعفر قطّان قمی ) . (282) البته فرزند وی ؛ یعنی (محمدبن عثمان عمری ) نیز در کنار پدر به فعالیت مشغول بوده است . با مرگ سفیر اوّل و جانشینی پسرش ، همان دستیاران پیشین در کنار دومین سفیر ، به فعالیت خود ، ادامه دادند . گویا این دستیاران در دوران بلند مدت نیابت سفیر دوّم بدرود حیات گفته اند . سفیر دوّم نیز برای پیشبرد امور ، دستیاران دیگری برای خود برگزید و با کمک آنان ، کار نظارت بر سازمان و ارتباط با وکیلان سرزمین های دیگر را اداره می کرد . بنا بر تصریح شیخ طوسی ، در بغداد ده نفر وکیل زیر نظر سفیر دوّم و برای انجام دستورهای او مشغول به کار بودند . (283)

(حسین بن روح نوبختی ) که پس از درگذشت سفیر دوّم ، به فرمان ناحیه ی مقدّسه ، عهده دار مقام نیابت شد ، خود یکی از کارگزاران سفیر دوّم بوده است . در روزهای پایانی زندگی سفیر دوّم ، برای این که شیعیان با حسین بن روح بیشتر آشنا شوند ، امور نیابت به ویژه دریافت