انتظار صفحه 97

از مهم ترین موضوعات در بررسی سند یک خبر ، منابعی است که آن خبر را ذکر کرده اند . بدیهی است هر قدر ، منابع یک خبر به عصر صدور و حدوث آن نزدیک تر باشد ، آن خبر اعتبار بیشتری خواهد داشت . در مورد داستان جزیره ی خضراء چنان که در اصل داستان آمده ، راوی خبر آن را در سال 699 ه . ق . از علی بن فاضل در شهر حلّه شنیده است .

در آن زمان ، (حلّه ) شهری آباد بین بغداد و کوفه بوده و چون کوفه و نجف در آن زمان ، مرکز حوزه

ی علمی شیعه بوده ، طبیعتا خبرها ، به ویژه خبرهای مهمی که به مسایل عقیدتی و کلامی و فقهی شیعه مربوط می شده است ، بااهمیت تلقی می شده و در آثار و نوشته های آنان منعکس می گشته است . ولی علی رغم اشتمال این داستان بر مطالب مهم و مطرح شدن آن در سامرا و حله و طبیعتا نجف ، در هیچ یک از آثار مکتوب آن زمان (یعنی از سال 699 تا 1019 ه . ق . ) که به دست ما رسیده است ، این خبر انعکاس نیافته است .

اشتهار این داستان از آغاز هزاره ی دوم به ویژه در زمان علامه مجلسی قدّس سرّه و ذکر آن در کتاب بحارالانوار است . قبل از علامه ، قاضی نور اللّه شوشتری (م 1019) این حکایت را در کتاب مجالس المؤ منین آورده است . البته قاضی نوراللّه در مجالس المؤ منین ادعا کرده که شهید ثانی در برخی از امالی خود ، این داستان را ذکر کرده است ، ولی ایشان هیچ مدرکی در این باره به دست نمی دهد . علاوه بر این که علامه مجلسی قدّس سرّه همه ی آثار شهید را در اختیار داشته است . (237) در عین حال ، در آغاز نقل داستان جزیره ی خضراء می گوید : (این داستان را در کتاب های معتبر ندیدم ) . بدیهی است اگر علامه مجلسی قدّس سرّه این خبر را در کتب شهید دیده بود ، آن را در بخش نوادر کتاب ذکر نمی کرد و به جای انتساب آن به شخص مجهول ، آن را

به شهید مستند می کرد .

مجهول بودن راوی و استنساخ کننده ی نسخه ی مکتوب داستان

علما و فقهای اسلام در پذیرش یک کتاب یا نوشته و انتساب آن به نویسنده ، صرفا به ادعاها توجه نمی کنند ، بلکه وقتی یک کتاب را از نظر انتساب به نویسنده زمانی معتبر می دانند که آن کتاب از طریق سلسله ی اجازات برای آنان نقل شده باشد . از همین رو ، شاگردان یک مؤ لف یا راوی با اجازه از شیخ و استاد خود ، مطالب را نقل کرده و آنان نیز این اجازه ها را به طبقه ی بعد از خود منتقل می کردند .

در زمان های گذشته و قبل از عصر رواج چاپ ، آن چه موجب اعتماد به نسخه های مکتوب خطی می شد ، اجازه ای بود که مؤ لف با واسطه یا بدون آن ، به افراد شناخته شده می داد . برای نمونه ، مرحوم مجلسی قدّس سرّه در مجلدات آخر کتاب بحارالانوار به ذکر اجازه های خود برای نقل از کتاب ها می پردازد و بدین ترتیب ، نقل خود از کتاب های آنان را مستند می سازد .

ولی نوشته ی جزیره ی خضراء اولا؛ هیچ ارتباط مستندی با نویسنده ی آن ندارد . و هیچ مدرکی که صحت انتساب نوشته را به علی طیبی نشان دهد ، وجود ندارد . ثانیا؛ یابنده ی نسخه و (کسی که می گوید من جزوه را به خط فضل بن علی طیبی کوفی یافتم و آن را استنساخ کردم ) ، معلوم نیست چه کسی است تا بتوان نسبت به وثاقت یا عدم وثاقت او ابراز نظر کرد . ثالثا؛ یابنده

ی مجهول نوشته ی فضل بن علی طیبی ، معلوم نیست از کجا تشخیص داده است که نوشته ی مزبور خط فضل بن علی است . ناچار باید گفت : چون در خود نوشته ، توسط نویسنده به این مطلب اقرار شده است ، یابنده ، نسخه آن را به همان اسم نسبت داده است . ولی باید توجه داشت چنین انتساب هایی ، ارزش علمی ندارد و چنان که قبلا نیز گفته شد ، نوشته ای را می توان مستند قرار داد و بدان استدلال کرد که دارای سلسله سند موثق به نویسنده ی کتاب باشد ، وگرنه هر کس نوشته ای می نوشت (چنان که برخی نوشتند و وارد اخبار کردند) و آن را به شخص مورد وثوقی نسبت می داد ، مثلا می گفت این نوشته ی زراره بن اعین یا محمد بن ابی عمیر و . . . می باشد .