راز پنهانی و رمز پیدایی صفحه 15

دوم این که بدن شریف ایشان را به چشم ببینند، امّا هویّتشان را تشخیص ندهند. در این صورت می توان گفت که مردم ایشان را-به عنوان امام زمان علیه السّلام- نمی بینند. البتّه این احتمال، قدری از ظاهر تعبیر «لایرونه» دور است، امّا به هر حال، لفظ حدیث قابل حمل بر آن می باشد. بنابراین احتمال، معنای حدیث همان چیزی است که در احادیث دیگر تحت عنوان «و هم لا یعرفونه» مطرح شده است. به هرحال، هرچند که حضور امام علیه السّلام را در مواقف حج به یکی از دو غیبت ایشان (غیبت کبری) مربوط دانسته اند، امّا تعبیر «یری الناس و لا یرونه» با توجّه به توضیحی که در معنای آن گفتیم، در هر مکانی که حضرتش حضور پیدا کنند، صدق می کند و بنابراین اگر در غیبت صغری نیز در مراسم حج حضور می یافتند، همین معنا در مورد غیبت ایشان صدق می کرد.

خالی نبودن زمین از حجّت الهی

مطلب دیگری که در بحث از غیبت امام عصر علیه السّلام باید به عنوان یک اصل اصیل مورد توجّه قرار گیرد، این است که طبق سنّت پروردگار، زمین هیچ گاه از حجّت الهی خالی نمی ماند و اگر این حجّت، آشکار و شناخته شده نباشد، در عین ناشناختگی قطعا حضور دارد. این مطلب در احادیث متعدّدی ذکر شده است که در اینجا فقط به یکی از آنها استناد می کنیم.

امیر المومنین علیه السّلام در خطبه ای که بر منبر مسجد کوفه ایراد کردند، چنین فرمودند:

اللّهُمَّ إنّه لا بُدَّ لک مِن حُجَجٍ فی اَرضِکَ حُجَّهٍ بَعدَ حُجَّهٍ علی خَلقِکَ. . .

ظاهرٍ غَیرِ مُطاعٍ أو مُکتَتِم یُتَرَقَّبُ. . . و إنّک لا تُخلی اَرضَکَ مِن حُجَّهٍ لک علی خَلقِکَ ظاهرٍ لیس بِالمُطاعِ أو خائِفٍ مَغمُورٍ.(1)

بار خدایا، قطعا برای تو حجّت هایی در زمینت هست که یکی پس از دیگری حجّت بر آفریده هایت هستند. . . اینها یا آشکار هستند امّا مورد اطاعت (مردم) 3.