راز پنهانی و رمز پیدایی صفحه 180

نظریّه علّت فلسفی غیبت امام علیه السّلام

پیروان نظریّه مورد بحث، از این آیات و روایات چنین برداشت می کنند که چون ظهور و حضور علنی امام علیه السّلام از نعمت های بزرگ الهی است، در صورت شکر این نعمت، استمرار آن قطعی و در صورت ناشکری نسبت به آن، زوالش حتمی است. چون استمرار این نعمت، خود از مصادیق «مزید» آن است پس می توان گفت که استمرار یا انقطاع این نعمت ضرورتا دائر مدار شکر یا کفران آن است و بر همین اساس معتقدند در صورت کفران نعمت حضور امام علیه السّلام در جامعه، غیبت امام علیه السّلام ضروری است. بنابراین علّت تامّه غیبت را همین ناسپاسی دانسته و می گویند: چون اصل (عقلی) بر حضور علنی امام علیه السّلام در جامعه است، در صورت شکرگزاری مردم از این نعمت، ظهور ایشان واجب می شود و در صورت ناسپاسی، غیبت آن حضرت وجوب می یابد. پس علّت بودن شکر نعمت امام علیه السّلام برای ظهور ایشان، به معنای فلسفی تفسیر می شود که طبق آن وجود و عدم معلول دائر مدار وجود و عدم علّت می گردد. رابطه بین علّت و معلول در این فرض یک رابطه ضروری است، به این معنا که در صورت وجود علّت، صدور معلول ضروری می گردد و در صورت عدم علّت، عدم صدور معلول ضروری می شود یا به تعبیر دیگر در صورت عدم علّت، وجود یافتن معلول محال و ممتنع می گردد. به همین جهت است که می گویند: اگر مردم لیاقت و شایستگی در بهره بردن از وجود علنی امام علیه السّلام را داشته باشند (در حقیقت نعمت وجود ایشان را شکرگزارند) ظهور بر ایشان واجب و لازم است و اگر چنین لیاقتی را نداشته باشند (نعمت حضور ایشان را کفران کنند) غیبت بر ایشان واجب می شود. این دیدگاه برخاسته از اعتقاد به رابطه علّی-معلولی فلسفی میان علّت ظهور و خود آن است.

در نقد و بررسی این دیدگاه باید به چهار نکته مهم توجّه شود: