راز پنهانی و رمز پیدایی صفحه 206

متکلّمان و متفکّران شیعی قرن هفتم-به چشم می خورد:

سبب غیبت نمی تواند ناشی از جانب خدا یا امام زمان باشد، پس از جانب مکلّفان (مردم) است که همان خوف غالب و تمکین نکردن است و وقتی سبب غیبت از بین برود، ظهور واجب خواهد شد.(1)

آن چه از نقل عبارات این دو عالم بزرگ شیعه موردنظر می باشد، این است که از دیدگاه ایشان علّت و سبب غیبت عقلا نمی تواند به خدا و خود امام علیه السّلام مربوط باشد و به همین جهت می گویند: علّت آن باید به مردم برگردد. بنابراین اگر «خوف غالب» -ترس فراگیر-را به عنوان علّت در کنار «عدم التمکین» -نافرمانی-ذکر کرده اند، نه به دلیل وجود روایاتی است که علّت غیبت امام علیه السّلام را خوف ایشان از قتل دانسته اند، بلکه این ترس صرفا مصداقی از کوتاهی و تقصیر مردم در قبال امام علیه السّلام است که عقل آن را تشخیص می دهد. البتّه اگر این سبب را به حدیث معصوم علیه السّلام نسبت دهند، در فصل آینده معنای آن را روشن خواهیم نمود. بحث ما در حال حاضر فقط ناظر به جنبه عقلی علّت غیبت امام زمان علیه السّلام می باشد.

در گذشته بیان کردیم که ما نمی توانیم نصب و ایجاد امام علیه السّلام را تحت عنوان «لطف» بر خداوند واجب بدانیم، همچنین توضیح دادیم که هیچ دلیل عقلی بر وجوب ظهور امام علیه السّلام، وجود ندارد و حضور آشکار ائمّه پیشین در جامعه از باب فضل و لطف واقعی (نه لطف اصطلاحی که در برهان لطف واجب دانسته شده) بوده است و اکنون اضافه می کنیم که از قیام امام علیه السّلام به انجام مسؤولیّت امامت (که در کلام مرحوم شیخ طوسی آمده است) ، نمی توان عقلا وجوب ظهور ایشان را نتیجه گرفت. در بخش آینده درباره علّت و موجبات ظهور به تفصیل سخن خواهیم گفت، در این جا به بیان همین نکته بسنده می کنیم که ما عقلا نمی توانیم درباره مسؤولیّتهای امامت ائمّه علیهم السّلام اظهارنظر کنیم و اگر بتوان سخن صحیحی در این زمینه گفت، تنها با رجوع به ادلّه نقلی امکان پذیر است. به تعبیر دیگر این امر از مستقلاّت عقلیّه نیست و بنابراین سخن از وجوب عقلی ظهور روا نمی باشد. 5.