راز پنهانی و رمز پیدایی صفحه 226

فرض معقول است و هم با سنّت های خداوند تعارضی ندارد. به همین دلیل می توان گفت که برای رفع غیبت امام علیه السّلام (یعنی ظهور) نیز شایستگی و لیاقت مردم هیچ ضرورتی ندارد.

صحّت استناد غیبت امام علیه السّلام به علل نقلی مذکور

حال که این وجوه پنجگانه را در بیان علّت غیبت امام زمان علیه السّلام توضیح دادیم، روشن می شود که هیچ یک از اینها نه علّت تامّه غیبت و نه علّت ناقصه آن (به اصطلاح فلسفی) هستند. اگر هریک از این علل یا همه آنها باهم، علّت تامّه غیبت امام علیه السّلام بودند، می توانستیم عقلا درباره حکمت غیبت اظهارنظر کنیم و به عبارت دیگر می شد این حکمت را پیش از ظهور بشناسیم، امّا از آن جا که به طور قطع حکمت این امر پیش از ظهور منکشف نمی گردد، لذا همان گونه که در ابتدای بحث اشاره شد؛ این علّت ها در واقع فوائد و آثار غیبت هستند، در عین آن که استناد غیبت به هریک از آنها یا مجموع آنها عقلا و عرفا صحیح است. البتّه تعبیری که برای بیان این استناد به کار می بریم در مورد این پنج علّت متفاوت است.

نسبت به اوّلین و آخرین علّت-ترس از کشته شدن و گناهان بندگان-چنین تعبیر می کنیم که: «چون امام زمان علیه السّلام از کشته شدن می ترسیدند، غیبت اختیار کرده اند.» و «از آن جا که بندگان اعمال ناشایستی انجام داده اند، حضرت از ایشانغایب شده اند» در حالی که نسبت به سه علّت دیگر تعبیر متفاوتی به کار می بریم و می گوییم: «خداوند امام زمان علیه السّلام را از دیدگان مردم غایب نموده تا به این وسیله آنان را امتحان نماید» یا «امام علیه السّلام غایب شده اند تا این که بیعت از هیچ کس بر گردن نداشته باشند» و «حضرت غیبت اختیار کرده اند تا سنّت خداوند در مورد پیامبران گذشته نسبت به ایشان جاری شود.»

در تعبیر اوّل، وجود علّت غیبت، مقدّم بر خود آن است در حالی که در تعبیر دوم تحقّق علّت غیبت، پس از تحقّق خود غیبت حاصل می شود. مثلا ترس از