راز پنهانی و رمز پیدایی صفحه 262

تصویری از وضعیّت یاران امیر المؤمنین علیه السّلام در زمان خلافت ایشان

اوّلین مطلبی که باید روشن شود این است که امیر المؤمنین علیه السّلام از حضور حاضر و وجود ناصر، چه کمّ و کیفی از حضور و وجود مردم و یاران را اراده کرده اند. از جهت کمیّت باید دید چه تعداد و چند درصد مردم برای بیعت با ایشان اعلام آمادگی کردند و از جهت کیفیّت باید دانست آنها چگونه افرادی بودند. آیا همه آنها که ادّعای نصرت امام علیه السّلام را داشتند، یاران واقعی ایشان بودند؟ چند درصد آن مردم، امیر المؤمنین علیه السّلام را به معنای شیعی کلمه، «امام» می دانستند؟ آیا آن حضرت با اعتماد بر اکثریّتی که سنّی مذهب بودند، خلافت را پذیرفتند یا آنها را واقعا شیعه می پنداشتند؟ آیا علم امام علیه السّلام به باطن افراد در تصمیم ایشان برای قبول خلافت، مؤثّر بوده یا خیر؟

اینها بخشی از سؤالاتی است که تا پاسخ آنها روشن نشود، استنباط صحیحی از فرمایش امیر المؤمنین علیه السّلام نمی توان کرد. با مراجعه به تاریخ می توان فهمید که اکثریّت مردم، در شرایطی که پس از خلافت عثمان درخواست بیعت با امیر المؤمنین علیه السّلام کردند، آن حضرت را به معنای درست کلمه «امام» نمی دانستند. آنها ایشان را خلیفه چهارم مسلمانان دانسته و به سبک و سیاق خلفای گذشته برای خلافت حضرت امیر علیه السّلام، مشروعیّت قائل بودند. شاهد این حقیقت، یکی از خطبه های آن حضرت است که درباره ابتدای دوران خلافت خود ایراد کرده و در آن به ذکر حدود بیست مورد از بدعتهای خلفای پیشین پرداخته اند که البتّه-به خاطر مخالفت عمومی جامعه-نتوانسته اند در آنها تغییری ایجاد کنند. فرمودند:

قد عَمِلَتِ الوُلاهُ قَبلی اَعمالاً خالَفُوا فیها رَسُولَ اللّهِ صلّی اللّه علیه و اله و سلم مُتَعَمِّدینَ لِخِلافِهِ، ناقِضینَ لِعَهدِهِ، مُغَیِّرینَ لِسُنَّتِهِ و لَو حَمَلتُ النّاسِ علی تَرکِها و حَوَّلتُها اِلی مَواضِعِها و اِلی ما کانَت فی عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلّی اللّه علیه و اله و سلم لَتَفَرَّقَ عنّی جُندی حتّی اَبقی وَحدی أو قَلیلٌ مِن شیعَتی الّذین عَرَفُوا فَضلی و فَرضَ اِمامَتی مِن کِتابِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ و سَنَّهِ رَسولِ اللّهِ صلّی اللّه علیه و اله و سلم.(1)9.