راز پنهانی و رمز پیدایی صفحه 354

این، تأثیری در آن ندارد. پس هم اصل ظهور و هم وقت آن تنها و تنها به اراده و مشیّت خدای متعال بستگی دارد، به علاوه در جای خود درباره «بداءپذیر» بودن زمان ظهور بحث کافی و مستدل صورت گرفته است.(1)

نتیجه بحث این است که متناسب با اعمال اختیاری بندگان، خداوند ممکن است در زمان ظهور امام عصر علیه السّلام تعجیل یا تأخیر نماید، ولی به هرحال تنها عامل تعیین کننده اصل ظهور و زمان آن فقط و فقط اراده الهی است. بعضی تصوّر کرده اند که اراده خداوند صرفا به صورت یک قضیّه شرطیّه است، مانند این که: «اگر مردم با اعمال خود نشان دهند که طالب ظهور امام زمان علیه السّلام هستند، حضرت ظهور خواهند کرد.» و یا این که: «اگر یاران کافی برای امام علیه السّلام فراهم شوند، ظهور می کنند.» اینان علاوه بر این قضایای شرطیّه هیچ گونه اراده و مشیّتی در امر ظهور حضرت، برای خداوند قائل نیستند.

امّا این تلقّی نادرست، معلول عدم فهم صحیح از معنای اراده و مشیّت الهی است. درست است که در مورد خواست خدای متعال می توانیم برخی از قضایای شرطیّه را-البتّه اگر صحیح باشند-به کار ببریم، امّا نباید تصوّر شود که اراده الهی این است که یکسری قضایای شرطیّه را قرارداد نماید. در بحث از اراده و مشیّت خداوند مطرح می شود که دو نوع اراده برای ذات مقدّس پروردگار وجود دارد: تشریعی و تکوینی. اراده تشریعی به طور خلاصه همان امر یا نهی خداست که به افعال اختیاری بندگان تعلّق می گیرد و اراده تکوینی هم عبارت است از ایجاد خداوند که ربطی به اختیار بندگان ندارد.

در مورد اصل ظهور امام عصر علیه السّلام و زمان آن-اگر بخواهیم به طور دقیق سخن بگوییم-می توان گفت که: زمان ظهور به اراده تکوینی حقّ متعال تعیین و تقدیر می شود، سپس فرمان ظهور از جانب خداوند به امام زمان علیه السّلام صادر می گردد که این امر و فرمان الهی خود، مصداق اراده تشریعی پروردگار است. بنابراین اصل ظهور را امام علیه السّلام انجام می دهند، ولی در این کار، تابع محض اراده خداوند هستند. .