سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 204

آن گاه که از علم اخلاق و علم عرفان سخن می گوییم مخاطبان ما جمعی دانش پژوه و علم خواه خواهند بود. و حال آن که پیام عرفان و اخلاق منحصر به قشر تحصیل کرده تنها نیست بلکه عرفان و اخلاق اعتباری عام و جهانی دارد، لذا عرفان و اخلاق زمانی پذیرفتنی است که بتواند در زندگانی روزمرّه مردم نقش داشته باشد و تأثیرات شایسته بگذارد و در واقع بتواند فرد انسانی را در شرایطی که هست متحوّل کند و در او انقلاب و دگرگونی ایجاد نماید.

از نکات قابل توجّه در بحث اخلاق و عرفان این است که هر دو از برای انسان است و لذا به کمال رساندن و سعادتمند ساختن انسان هدف این دو رشته است. بنابر این هر مسلک و مرامی که می خواهد از اخلاق و عرفان سخن بگوید باید تعریف جامعی از انسان داشته و توان و ظرفیت و استعدادهای وی را ملاک تغییر رفتار قرار دهد.

اخلاق و عرفان هر دو از برای انسان است، موضوع هر دو و هدف هر دو انسان است و غیر از این قابل توجّه نیست، چه اخلاق اگر برای انسان نباشد و یا عرفان از برای انسان کارساز نباشد به چه کار می آید؟ و چه ارزشی می تواند داشته باشد؟

این که انسان محور عرفان و اخلاق است بر چند پایه باید توجه کرد، یکی این که انسان موجودی است با استعدادهای فراوان، دارای نیروهای بالقوه بسیار، دارای اراده و اختیار، دارای فکر و اندیشه و عقل. موجودی که

فی نفسه خوب و متعادل است و در بهترین قوام خلق شده، امّا استعداد او در جهت حرکت به سوی کمال و انحطاط آزاد است، او مختار است که هم به پستی ها بگراید و هم مختار است که رو به کمال رود، عرفان و اخلاق نیز با توجه به این حالات انسان را مورد عنایت قرار داده اند و هر دو از جهتی می توانند انسان را خالی و از جهت دیگر سرشار کنند. بر این اساس بنیاد هر دو بر این است که ابتدا انسان را به تعادل و میانه گرایی رفتاری فرا بخوانند و از افراط و تفریط که در هر شرایطی مذموم و نسنجیده است منع کنند و بازدارند.

از نکاتی که باید در اخلاق و عرفان به آن توجّه داد این است که ضمانتی