سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 205

برای دوام حالات و صفات اخلاقی و عرفانی برای هیچ کس وجود ندارد چه دشمنی درونی به نام نفس امّاره و دشمنی کهن و دیرین به نام ابلیس هماره نظام اخلاقی و معرفتی انسان را به خطر می افکند. از این جهت خود شخص هیچ گاه قادر نیست که به کمال قوت صفت حاصله را دائمی و همیشگی و جاوید تلقّی کند و عنصر وسوسه و امکان خطا را یکسره از خود نفی و محال بداند.

خوشبختانه چنان که اشارت دادیم قرآن از این بابت بسیار غنی است و اسرار بی شماری در خلال آیات در این باره دارد. نکات بسیار زیادی را از مقولات اخلاقی و عرفانی طرح کرده که هر کدام برای عموم و خصوص شنیدنی و خواندنی و در نفس تأمل کردنی و عمل نمودنی است.

و از آن جا که این دو رشته در نظر ما صرفا مفهومی صرف نیست، لذا قرآن مصادیق کاملی نیز از این بابت ارائه داده است تا اخلاق و عرفان از علم نظری آن جدا باشد.

حضور چشمگیر انبیا به عنوان مصادیق واقعی و خارجی عرفان و اخلاق فصل الخطاب این دو باب است. و در موارد متعددی قرآن آن چه که در خلال آیات از صفات اخلاقی و حالات و مقامات عرفانی یاد می کند در ایشان مستقر و حاضر می یابد، لذا رسولان الهی که در زمره اولیای او نیز هستند از این حیث الگویی کامل برای جامعه بشری به حساب می آیند.

به هر جهت بحث از اخلاق و عرفان آن قدر وسیع و گسترده است که در این اوراق مجال چندانی برای کاویدن کنه آن نیست، لذا آن را باید در جایی دیگر و به شیوه ای بهتر دنبال کرد، امّا از این جهت که مقولاتی از این بحث را که قرآن آن را بیان کرده است ارائه کرده باشیم لذا شماره وار به برخی از این مسائل اشاره می کنیم.

الف: در حوزه اخلاق

1- مسئله سعادت و شقاوت انسان.

2- مسئله منفعت طلبی و سودخواهی.