سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 287

در حقیقت مثل همان تشبیه و یا گونه ای خاص از تشبیه به حساب می آید.

در این باره در رسائل اخوان الصفا آمده است که: «بدان ای برادر که اگر در قرآن تأمل کنی در آن 360 مثل وجود دارد که خداوند بعضی را درباره صفات مؤمن و اهل خیر و امر آخرت و ثواب نیکان مثل می زند و بعضی را درباره صفات کافران و نفوس اشرار.»

تمثیل به طور کلی حکایت یا داستان کوتاه یا بلندی است که فکر یا پیامی اخلاقی، عرفانی، دینی، اجتماعی و سیاسی یا جز آن را بیان می کند. اگر این فکر یا پیام

به عنوان نتیجه منطقی حکایت یا داستان در کلام پیدا و آشکار باشد و یا به صراحت ذکر شود آن را مثل یا تمثیل می گوییم و اگر این فکر یا پیام در حکایت یا داستان به کلی پنهان باشد و کشف آن احتیاج به فعالیت اندیشه و تخیّل و تفسیر داستان داشته باشد، آن را تمثیل رمزی می نامیم. «1»

گویند هرگاه مثال درست به کار گرفته شود و هماهنگ با مقصود باشد قادر است حقیقت مطلب را از آسمان به زمین بکشد و به فهم عموم نزدیک کند. مثال قادر است که مسائل ذهنی و پیچیده را که از ذهن عموم دور است به ذهن نزدیک و ملموس نماید یعنی می تواند یک مسئله ذهنی را کاملا عینی و مشهود و حتّی محسوس نماید. و شاید همین مورد یکی از دلایل عمده نزول تمثیلات قرآنی باشد تا این کتاب را که از منشأ ماوراء الطبیعه و از ناحیه حق نازل شده است از حالت کاملا ذهنی و فلسفی پیچیده بیرون کند و به طبیعت و ادراک انسان نزدیک تر سازد. و صد البته در این کار کاملا موفق بوده است. به همین دلیل که ذکر شد یعنی از ذهنیت به عینیت در آوردن که در قالب تمثیل نهفته است می تواند نتایج دیگری نیز داشته باشد که ما به آن هم اشاره کردیم، یکی عمومی ساختن مسئله و دیگر سهل الوصول کردن مطلب است. و همین طور می توان با مثال درجه اطمینان به مسائل را بالا برد، چه مادامی که مسئله کاملا ذهنی است نمی تواند اطمینان بخش باشد ولی همین که آن مسئله

سروش آسمانی سیری

در مفاهیم قرآنی، ص: 310

جنبه عینی و محسوس پیدا کرد این آرامش را حتی به ذهن می تواند منتقل نماید.

13- دنیا و آخرت

از جمله مسائل بسیار مهمی که در قرآن طرح شده و همه زوایای آن به خوبی بیان گشته است مسئله بنیادین دنیا و آخرت است. اهمیّت شناخت درست این بحث تا آن جاست که اگر کسی در فهم درست آن دچار مشکل شود این اشکال در رفتار و سلوک وی نیز پدید می آید و انحراف در ادراک این مقوله سبب انحراف در زندگی فرد می شود، لذا باید شناخت درستی از دنیا و آخرت، و هم از ارتباط دنیا و آخرت داشت تا به سبب این حدّ از فهم نسبت به آینده و نحوه زندگی و سلوک مواضع صحیحی را اتّخاذ کرد. ما در این بحث ابتدا به چندی از آیات برای بهتر طرح کردن مسئله اشاره خواهیم داشت سپس به مفهوم دنیا و آخرت خواهیم پرداخت و ارتباط دنیا و آخرت را شرح خواهیم داد.

کهف، 45- 46 وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً. الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلًا.

برایشان زندگی دنیا را مثل بزن که چون بارانی است که از آسمان ببارد و با آن گیاهان گوناگون به فراوانی بروید. ناگاه خشک شود و باد بر هر سو پراکنده اش سازد و خدا به هر کاری تواناست. دارایی و فرزند پیرایه های این زندگانی دنیاست و کردارهای نیک که همواره بر جای می مانند نزد پروردگارت بهتر و امید بستن

به آن ها نیکوتر است.

کهف، 103- 108 قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا. الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا