سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 305

بیست و چهارم رمضان نازل گردیده است.

لذا هر چند که در تعیین دقیق نزول قرآن بین لیالی هفده- نوزده- بیست و یک و بیست و سوم ماه مبارک اختلاف است ولی در این که قرآن در ماه رمضان و در یکی از لیالی قدر نازل شده هیچ گونه اختلافی نیست.

پس بر خلاف نزول سایر کتب آسمانی که دفعتا نازل می شده اند قرآن کریم دو نزول دارد، یکی نزول دفعی و یکی

هم نزول تدریجی. که مورد اخیر بنابر روایت در مدت 20 یا 23 سال بر رسول خدا (ص) نازل می شده است. از جمله محاسن نزول تدریجی یکی این است که زمینه برای حفظ آیات قرآن مساعدتر و کتابت آن دقیق تر بوده و احتمال و امکان خطا و سهو در آن به صفر می رسید. دیگر این که در طول مدت بیست و سه سالی که حضرت در بین مردم بود مدام با آمدن وحی رسالت او تأکید و تأیید می شد. و سه دیگر این که آیات گاه به تناسب حوادث و اتفاقات نازل می گشت و به بسیاری از مسائل پاسخ دقیق و مناسب می داد و این بر زنده بودن و جریان داشتن مفهوم آیات نیز صحّه می گذاشت. و صد البتّه برای کسانی که اهل تحقیق باشند صدها دلیل دیگر نیز می تواند وجود داشته باشد که با اندکی تأمل می توانند بدان دست یازند.

و اما در این که نخستین آیه قرآن و آخرین آن کدام است بین مفسّران و محقّقان اختلاف است. و البته اختلاف در آیه نخستین کم تر است تا آیه آخرین.

اجمال مطلب این است که ظاهرا نخستین آیات نازله بر رسول خدا (ص) آیات نخستین از سوره شریفه علق است که می فرماید: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ. و آخرین آیه به دلایلی چند عبارت است از: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی. «1»

ظاهرا پس از این آیه که در «حجه الوداع» نازل شده است دیگر هیچ حلال و حرامی نازل نشده است و آن چه که از صورت آیه بر می آید این است که