نشانه های یار و چکامه ی انتظار صفحه 29

1- 35. الارشاد / ج 2 / صص 369 و 376 و 377؛ اعلام الوری / ص 429؛ الغیبه / طوسی / صص 448 و 449؛ الخرائج / ج 3 / ص 1165؛ کشف الغمه / ج 3 / 358؛ منتخب الانوار المضیئه / ص 66؛ اثبات الهداه / ج 3 / ص 728؛ بحارالانوار / ج 52 / ص 214 و در منابع اهل سنت: عقد الدرر / 83؛ الفصول المهمه / ص 290؛ جالیه الکدر / ص 208؛ العرائس الواضحه / ص 106.

2- 36. پیشین.

3- 37. الارشاد / ج 2 / صص 368 و 372؛ الاختصاص / صص 255 و 256؛ اعلام الوری / ص 427؛ تفسیرالعیاشی / ج 1 / ص 64؛ الغیبه / طوسی / صص 441 و 442؛ الخرائج / ج 3 / صص 1156 و 1157؛ الغیبه / نعمانی / ص 187؛ کشف الغمه / ج 3 / ص 356؛ الصراطالمستقیم / ج 2 / ص 249؛ منتخب الانوار المضیئه / صص 62 و 305؛ نوادر الاخبار / ص 289؛ بحارالانوار / ج 52/ صص 212 و 222 و 237 و در منابع اهل سنت: الفصول المهمه / ص 290؛ عقد الدرر / ص 124.

2 - 2) علایم حتمی و غیر حتمی

مسئله ی یکم: توضیحی درباره ی علایم غیر حتمی

(نشانه های مقطوع و نشانه های مشروط)

در برخی روایات، دسته ای از نشانه های ظهور، علایم قطعی و تخلف ناپذیر شمرده شده است و چنان که شیخ مفیدقدس سره در جلد دوم الارشاد صفحه ی 370 و شیخ الطائفه رضی الله عنه در الغیبه صفحات 263 - 265 تصریح کرده اند، این بدان معناست که سایر علایم مذکور در روایات، طبق قانون بداء مشروط و قابل تغییرند. قابل تغییر بودن نشانه های غیر حتمی در منطق کلامی شیعه، به راحتی قابل توضیح است.

می دانیم که باور داشتن پدیده ی «بداء» یکی از ویژگی های منظومه ی کلامی شیعی است. در کتب معتبر و مصادر روایی اصلی شیعه، احادیث بداء فراوان به چشم می خورد که هم از لحاظ سندی و هم از لحاظ دلالی، قطعی و کاملاً قابل اعتمادند. مثلاً در اصول کافی، کتاب توحید، بابی مستقل به مسئله بداء اختصاص یافته که مشتمل بر هفده حدیث است و نیز جناب صدوق رحمه الله در کتاب التوحید، باب پنجاه و چهارم، یازده حدیث را در این خصوص گرد آورده است همچنان که علامه مجلسی قدس سره در جلد چهارم موسوعه ی