کتابخانه بالقرآن

بدعت معیارها و پیامدها صفحه 71

صفحه 71

[پیدایش مفهومِ] قبل [و بعد] بوده [است]. لذا نه قبلی دارد و نه امتدادی در زمان و نه انتهایی [در ازل]؛ او خود انتهای هر چیز است و غایتی [در لایزال] به او منتهی نمی‌شود؛ او غایتی است که همه غایت‌ها از او بریده شده [است]؛ پس او غایتِ همه غایت‌هاست.

از «عباسی» نقل شده است که به حضرت ابوالحسن (ع) عرض کردم: «فدایت شوم، یکی از دوستان شما به من امر کرده [است] تا مسئله‌ای را از شما بپرسم.» فرمود: «چه کسی؟» عرض کردم: «حسن بن سهل» . فرمود: «مسئله در چه زمینه‌ای؟» عرض کردم: «توحید» . فرمود: «کدام بخش از توحید؟» عرضه داشتم: «او می‌پرسد آیا خدا جسم است یا غیر جسم؟» فرمود:

إِنَّ لِلنَّاسِ فی التَّوْحیدِ ثَلاَثَةَ مَذَاهِبَ: إِثْبَاتٌ بِتَشْبِیهٍ ومَذْهَب النّفی وَمَذْهَبُ إِثْبَاتٍ بِلاَ تَشْبِیهٍ. فَمَذْهَبُ اْلإِثْبَاتِ بِتَشْبِیهٍ لاَ یَجُوزُ، وَمَذْهَبُ النَّفْیِ لاَ یَجُوزُ والطَّرِیقُ فِی الْمَذْهَبِ الثّاِلثِ: إثبَاتٌ بِلاَ تَشْبِیهٍ.(1)

همانا مردم در توحید بر سه عقیده‌اند: مذهب اثبات [شیئیت برای خدا] با تشبیه [خدا به خلق]، مذهب نفی [شیئیت از خدا] و مذهب اثبات بدون تشبیه.(2)مذهب اثبات با تشبیه جایز نیست؛ مذهب نفی هم جایز نیست؛ اما راه راست، پیمودن راه سوم است؛ یعنی اثبات بدون تشبیه.

1- توحید، صص ١٠٠ و ١٠١.
2- منظور از مذهب اول، عقیده کسانی است که خداوند متعال را داخل در مفهوم شیء می‌دانند و او را به مخلوقاتش تشبیه می‌کنند که مورد بحث ما هم همین قسم هستند و منظور از مذهب نفی نیز مذهب اهل تعطیل است که برای فرار از شرک و حفظ توحید، از اطلاق مفهوم شیء بر خداوند خودداری می‌کنند. نتیجه اعتقاد آنان این است که خداوند را از دایره وجود به محض عدم بکشانیم؛ یعنی صورت مسئله را پاک می‌کنند که قطعاً باطل است و مذهب سوم مذهب اهل بیت ع است که خداوند متعال را داخل در مفهوم شیء می‌داند. اما او را به مخلوقاتش تشبیه نمی‌کند. مترجم .