مناجات منتظران جلد 1 صفحه 109

1- همان، ح2.

2- اصول کافی، کتاب الدُّعاء، باب الاقبال علی الدُّعاء، ح4.

رقّت قلب می باشد که به معنای دل رحمی و دل نرمی است. قلب هر انسانی می تواند حالات مختلف داشته باشد، گاهی سخت و گاهی هم نرم باشد. قساوت و رقّت قلب دو حالت ضدّ یکدیگرند که هرکدام ممکن است عارض قلب انسان شوند. نشانه قساوت قلب بی رحمی و سنگدلی است و علامت رقّت قلب دل نازکی و دلسوزی می باشد.

هرکدام از این دو حالت که غلبه بیشتری بر دل و جان انسان داشته باشد، شخصیّت روحی و روانی او را به همان صورت درمی آورد. اگر قساوت قلب بر کسی غالب باشد، از او یک فرد سنگدل و بی رحم می سازد و اگر رقّت قلب بر او حاکم و مسلّط گردد، یک شخص دلسوز و دل رحم ساخته می شود. امّا در هر دو حالت، قلب آدمی می تواند تحت تأثیر ضدّ آن حال قرار گیرد. هم انسان سنگدل ممکن است در موردی دلش به رحم آید و رقّت قلب پیدا کند و هم فرد دل نازک می تواند در شرایط خاصّی قسیّ القلب شود. به همین جهت است که می توان گفت قلب انسان همواره در حال انقلاب و زیر و رو شدن است و هیچگاه حالت ثابت و پایداری ندارد.

یکبار یکی از اصحاب امام باقر علیه السلام بنام «حُمران ابن اعین» وقتی می خواست از خدمت ایشان مرخّص شود، عرض کرد:

مطلبی را به عرض شما برسانم - خداوند وجود شما را مدّتهای طولانی برای ما نگه دارد و ما را به وجودتان بهره مند سازد - ما هرگاه خدمتتان می رسیم، از نزد شما بیرون نمی رویم مگر اینکه دلهایمان نرم شده، از دنیا کنده می شود و ... امّا وقتی نزد مردم و تجّار می رویم، به دنیا علاقمند می شویم.

حضرت در پاسخ فرمودند:

إنّما هِیَ القُلُوبُ مَرَّهً تَصعُبُ وَ مَرَّهً تَسهُلُ.(1)

این چیزی جز دلها نیست که گاهی سخت و گاهی نرم می شود.

آری قلب هرکس، گاهی سخت و گاهی نرم می شود و طبق سفارش رسول گرامی1.