تا ظهور: پژوهشی جامع پیرامون آموزه و مباحث مهدویت صفحه 311

1. کتاب تاریخ قم

آشنایی با مولّف آن

حسن بن محمد بن حسن قمی کیست؟

آقای نمازی می گوید: «لم یذکروه؛ یعنی کتابهای رجالی _ جامع الرواه، تنقیح المقال و معجم رجال الحدیث _ درباره او چیزی یادآور نشده اند.»

علاّمه در اول بحار می گوید: کتاب تاریخ قم یکی از منابع مورد استفاده من است که مولّف آن شیخ بزرگوار حسن بن محمد بن حسن قمی است.

بنابراین علاّمه مجلسی این کتاب و مؤلف آن را که شخصیتی والامقام بوده است می شناخته و استنادش به وی مسلّم است(1).

علاّمه نوری (صاحب مستدرک) می گوید: «الشیخ الجلیل من أکابر العلماء المتقدّمین و من معاصری الصدوق و مِنْ أجلاء القمّیین؛ این شخصیت بزرگ (صاحب تاریخ قم) از دانشمندان بزرگ گذشته و از معاصران شیخ صدوق و از علمای بزرگ قم است».

بنابراین، علاّمه نوری رحمه الله نیز اعتبار مؤلّف و اثر او و صحّت اعتماد بر این کتاب را تثبیت می کند. وی در خاتمه مستدرک با نقل مطالبی از ریاض العلماء(2)، (دیباچه ریاض العلماء) می گوید: «الشیخ الجلیل الحسن بن محمّد بن الحسن القمّی من أکابر قدماء الأصحاب و من معاصری الصدوق و یروی عن الشیخ حسین بن بابویه _ أخی الصدوق _ بل عنه؛ حسن بن محمد بن حسن قمّی، شخصیتی بزرگوار و از علمای بزرگ گذشته و از معاصران شیخ صدوق است که از شیخ حسین بن بابوَیْه، برادر شیخ صدوق؛ بلکه از شخصِ صدوق نیز نقل روایت می کند.» پس از بیان مراتب تجلیل و