پژوهه مهدوی صفحه 255

ب ) قرن دوم

اشاره

بیشتر کتاب هایی که در قرن دوم هجری به رشته تحریر درآمده ، جزء کتب پایه و مرجع و به اصطلاح اصل می باشند .

اصل به کتابی گفته می شود که مؤلّف آن را از اثر مکتوب دیگری گردآوری نگرده باشد ، بلکه همه نصوص آن را از امام و یا راویانی که بی واسطه یا با واسطه از امام علیه السلام شنیده اند ، استماع کند و آن را بدون هیچ دخل و تصرفی در اثر خود ثبت نماید .

در میان اصحاب ائمّه 400 تن صاحب اصل بودند که بدون بهره گیری از آثار مکتوب ، متن مسموع خود را در کتابی گرد آورده بودند .

این چهارصد اصل به عنوان اصول اربعمائه شهرت یافته است .(1)

صاحبان اصل هرگز حدیثی را نقل به معنی نمی کردند ، بلکه عین الفاظ متن و سند را بدون هیچ تغییری در نوشتاری به رشته تحریر در می آوردند ، سپس نسخه خود را بر شیخ و استاد خود عرضه می کردند ، یا با نسخه او مقابله می نمودند و از او به دریافت اجازه نقل نایل می شدند .

از این رهگذر آنچه اصل نامیده می شود ، از لحاظ استواری متن بر دیگر مصنّفات برتری روشن دارد ، تا جایی که برخی از پیشگامان در علم حدیث ، روایت از غیر اصل را مجاز نمی دانستند و نبودن حدیثی را در یکی از اصول موجب تشکیک و تردید بر آن برمی شمردند .(2)

شیخ بهایی در کتاب مشرق الشمس در میان اموری که موجب می شد قدما حکم به صحت حدیث نمایند ، از امور زیر نام برده است :

1 . وجود حدیث در شماری از اصول چهارصد گانه مشهور و متداول در نزد آنها .

2 . تکرار یک حدیث در یک یا چند اصل با اسناد مختلف .

3 . وجود حدیث در اصل یکی از اصحاب اجماع .(3)

1- 1 . ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، ص 3 .
2- 2 . برای اطلاع وسیع تر بنگرید به : علامه تهرانی ، الذریعه ، ج 2 ، ص 125 _ 167 ؛ فرامرز حاج منوچهری ، دائره المعارف بزرگ اسلامی ، ج 9 ، ص 218 _ 220 .
3- 3 . تهرانی ، الذریعه ، ج 2 ، ص 126 .