پژوهه مهدوی صفحه 257

اصحاب دیگر امامان در حدود 500 نفر خواهد بود .

در نتیجه بیشتر اصول چهارصد گانه به اصحاب امام صادق علیه السلام اختصاص خواهد یافت . لکن شیخ مفید قدس سره تصریح کرده که اصول چهارصد گانه مربوط به اصحاب امامان ، از امیرمؤمنان تا امام حسن عسکری علیهم السلام می باشد .(1)

سرگذشت اصول اربعمائه

در میان بیش از 4500 کتاب اصل و پایه که از اصحاب ائمه علیهم السلام به یادگار مانده ، تعداد 400 اصل از آنها اعتبار ، اشتهار و رواج خاصی برخوردار شده به اصول اربعمائه معروف گشته است .

همه اصول چهارصد گانه تا قرن سوم و چهارم موجود بود و تقریبا همه احادیث آنها در چهار کتاب پایه و مرجع که کتب اربعه معروف هستند(2) با ترتیب و تبویت خاصی در باب های مناسب خود آمده است .

اولین فاجعه ای که بر کتب شیعه و اصول اربعمائه پیش آمد حادثه دلخراش آتش سوزی کرخ بغداد در سال 448 ق . بود ، که همه کتاب های موجود در کتابخانه شیخ طوسی و کتابخانه شاپور کرخ در آتش کین سوخت .(3)

1- 1 . ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، ص 3 ؛ در مقابل بیان شیخ مفید قدس سره از برخی از شخصیت های برجسته جهان تشیع نقل شده که اصول اربعمائه را به اصحاب امام صادق علیه السلام اختصاص داده اند : علامه تهرانی از امین الاسلام طبرسی نقل فرموده که در کتاب اعلام الوری فرموده : 400 نفر از مشهورین اهل دانش از امام صادق علیه السلام حدیث روایت کرده ، از پاسخ های آن حضرت در مسائل ، 400 کتاب تألیف کرده ، آنها را « اصول » نامیده اند . این 400 اصل را اصحاب امام صادق و اصحاب فرزندش امام کاظم علیهم السلام روایت کرده اند . ( تهرانی ، الذریعه ، ج 2 ، ص 129 ) . محقق حلی نیز در این رابطه می فرماید : از پاسخ های امام صادق علیه السلام چهارصد کتاب توسط چهارصد نفر نوشته شد که آنها را اصول نام نهادند . ( محقق ، المعتبر ، ج 1 ، ص 26 ) . مرحوم شهید نیز می نویسد : از پاسخ های امام صادق علیه السلام چهارصد کتاب توسط چهارصد نفر تألیف شده و از شاگردان معروف آن حضرت تعداد هزار نفر گردآوری شده اند . ( شهید اول ، الذکری ، ص 6 ) .
2- 2 . کتب اربعه عبارتند از : 1 ) کافی شریف ، تألیف : محمد بن یعقوب کلینی ، متوفای 329 ه . 2 ) من لایحضره الفقیه ، تألیف : محمد بن علی بن حسین بن بابویه ، مشهور به شیخ صدوق ، متوفای 381 ه . 3 ) تهذیب 4 ) استبصار ، تألیف : شیخ الطائفه ، محمد بن الحسن ، مشهور به شیخ طوسی ، متوفای 460 ه .
3- 3 . خوشبختانه این فاجعه هنگامی رخ داد که شیخ طوسی از تألیف کتاب تهذیب و استبصار پرداخته بود و احادیث موجود در اصول را در آن دو کتاب گردآورده بود ( تهرانی ، الذریعه ، ج 2 ، ص 134 ) . این فاجعه هنگامی رخ داد که طغرل بک به قصد نابود کردن حکومت شیعیان ( آل بویه ) وارد بغداد شد ( ذهبی ، تاریخ الاسلام ، ج 30 ، ص 22 ، حوادث سال 447 ق . ) . در آن ایام کرخ بغداد کلا شیعه بودند ، حتی یک نفر غیر شیعه در آنجا یافت نمی شد ( حموی ، معجم البلدان ، ج 4 ، ص 448 ) . در این فاجعه سپاهیان طغرل حوادث خونباری پدید آوردند و از هیچ جنایتی دریغ نکردند ( ذهبی ، همان ، ص 26 ) . در این فاجعه بیش از 80000 جلد کتاب نفیس در کتابخانه شیخ طوسی و بیش از 10000 جلد کتاب نفیس در کتابخانه شاپور بن اردشیر وزیر بهاءالدوله ، پسر عضدالدوله طعمه حریق شد . ( علی دوانی ، هزاره شیخ طوسی ، ص 18 ) . به دنبال این فاجعه بود که شیخ طوسی از بغداد خارج شده به نجف اشرف شرفیاب شد ( ابن کثیر ، البدایه و النهایه ، ج 12 ، ص 69 ، 97 ) و حوزه علمیه نجف اشرف را در کنار حرم مطهر امیرمؤمنان علیه السلام بنیاد نهاد .