مهدی باوری در کودکان صفحه 13

روایاتی اشاره کرد که برای انتقال و آموزش مفاهیم، به دوره ای خاص مثل کودکی و جوانی توجّه نموده است، زیرا دوره ی کودکی، بهترین زمان برای آموزش و درون سازی صفات پسندیده است. در واقع، این گونه روایات ما را از ویژگی های بهترین سنّ پذیرشِ علم، ایمان و اخلاق آگاه می سازند. علاوه بر آن، تأکید فراوانی دارند بر تربیت، آموزش و پایداری آن ها در جان و روح کودک. مثلاً در باب ماندگاری علم در کودکان، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «مَثَلُ الَّذِی یَتَعَلَّمُ فِی صِغَرِهِ کَالنَّقشِ فِی الحَجَر...». (1) همچنین امام علی علیه السلام در وصیّت و سفارش به فرزندشان امام حسن علیه السلام در ضمن توصیف قلب انسان قبل از میان سالی و پیری (که شامل قلب کودک هم می شود) فرمودند:

«...إنَّما قَلبُ الحَدَثِ کَالأَرضِ الخَالِیهِ ؛ مَا اُلقِیَ فِیهَا مِن شَیءٍ قَبِلَتهُ، فَبَادَرتُکَ بِالاَدَبِ قَبلَ اَن یَقسُوَ قَلبُکَ، وَیَشتَغِلَ لُبّکَ...». (2) برخی از خصوصیّات دوره کودکی و همچنین اهمیّت تربیت و آموزش در آن دوره را از روایاتی که در قالب حقوق کودکان و فرزندان بیان شده است می توان یافت. (3)

2. علم اخلاق

اخلاق پژوهان برای تثبیت صفات در نفس آدمی، از واژه «ملکه» استفاده کرده اند که آن را می توان هم سو و هممعنا با نهادینه شدن دانست. چون از یک طرف، اخلاق را مجموعه صفاتی می دانند که به صورت ملکه در آمده است (4) و از طرف دیگر، در تبیین مفهوم ملکه به عناصری از قبیل تکرار و عادت، کیفیّت ثابت نفسانی دیر زوال، صفت راسخ، و همچنین رسوخ، ریشه دارشدن، بقاء، استواری و ثبات در نفس اشاره کرده و از جمله آثار مهمّ آن،

سهولت انجام عمل، اثر مستحکم و ثابت و شکل گیری ملکهی راسخه

1- «حکایت کسی که در کودکی می آموزد، همانند نقش کَندن بر سنگ است»؛ (علاءالدّین علیّ بن حسام، کنزالعمّال، ج 10، ص 249، ح 29336).
2- «همانا قلب جوان، همانند زمینِ خالی است که هر چه در آن افکنده شود، می پذیرد. از این رو، پیش از آن که دلِ تو سخت و فکر تو درگیر شود، به تربیت تو مبادرت کردم»؛ (نهج البلاغه، نامه 31، ص393 و ابن طاووس، علی بن موسی، کشف المحجّه، ص222).
3- ر.ک: صدوق، محمّد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج2، ص622، ح3214 و کلینی، محمّد بن یعقوب، کافی، ج6، ص18، گزیده ای از این نوع احادیث در کتاب «حکمت نامه کودک» از محمّدی ری شهری آمده است.
4- غرویان، محسن، فلسفه اخلاق، ج1، ص25.