انسان شناسی و مهدویت صفحه 155

حرکت جوهری بین انسان کامل و کمال جو تفاوتی ندارد.

انسان کامل از جهت طینت و از جهت فعلیت تام فطریات با انسان کمال جو تفاوت دارد.

لازمه حرکت جوهری روح، عدم بازگشت دوباره روح به جسم دنیوی است. پس معاد جسمانی محال است و معاد، روحانی یا لااقل روحانی جسمانی است.

معاد هم جسمانی و هم روحانی است و مرگ به معنی نابودی کامل جسم مادی نیست.(1)

لازمه حرکت جوهری، عدم امکان رجعت یا ابهام در حقیقت آن است.(2)

رجعت از آموزه های اعتقادیِ اختصاصی و قطعی شیعی است و بر اساس آن، برخی از انسان های پیشین به زندگی بازمی گردند.

با دقت در این موارد مشخص می شود که نظریه حرکت جوهری نظریه ای برآمده از عرفان اسلامی است که هدفش تبیین سیر پیدایش انسان کامل غیرمعصوم است. البته این دیدگاه بعداً در فلسفه صدرایی برای فهم حقیقت وجودی انسان ها تعمیم یافت و خلط بین این دو مقام باعث شد که فلسفه ای پدیدار شود که چالش اساسی با دیدگاه های دینی دارد و باعث رکود فکری   فلسفی در جهان شیعه می­شود.

3.2. بازخوانی مهدویت بر مبنای دیدگاه فلسفی رشد

طبق نظریه حرکت جوهری، نفس آدمی در عین اینکه مبدأ تمام افعال آدمی است، خود متأثر از حرکت اعراض و جسمِ دارای حرکت جوهری است(3) و این حرکت، امری مشترک در

1- مشکل دیدگاه فلسفی (مشائی، اشراقی و صدرایی) عدم امکان اعاده معدوم است. بدین جهت تمامی فلاسفه اسلامی نتوانسته اند معاد مادی را بپذیرند. این در حالی است که ظهور و بلکه نص آیات و روایات اسلامی بر معاد مادی است. مطابق آیه 48 سوره ابراهیم، آسمان و زمین در قیامت به هیئتی جدید درمی آیند تا شرایط ایجاد و خلق دوباره را بیابند؛ پس مشکلی فلسفی از جهت اعاده معدوم نیست: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّار».
2- برخی از فلاسفه شیعی یا به صورت ضمنی رجعت را رد کرده اند و یا درباره آن سکوت کرده و گفته اند که تفصیل و حقیقت آن برای ما ناشناخته است. بعضی نیز معتقد به برزخ مثالی شده اند. رک: مقاله بررسی انتقادی نظریه حرکت جوهری ملاصدرا، ص 16.
3- در نظریه حرکت جوهری، جسم موضوع حرکت نیست؛ بلکه صورت جسمی، موضوع حرکت است.