کتابخانه بالقرآن

انسان شناسی و مهدویت صفحه 185

صفحه 185

3.3. لاجبر و لاتفویض

بر خلاف نظریات جبرگرا یا اختیارگزین، مکتب تشیع که برآمده از نگرش اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به وحی و عقل و واقعیت وجود آدمی است نظری استثنائی و خاص دارد که به تدریج اهل انصاف و اندیشه در ادیان و مذاهب و مکاتب مختلف، رو به آن آوردهاند.(1)

این نظریه قائل به قول میانه است.(2) طبق این نظر، هیچ فعل یا چیزی از حوزه اختیار خداوند بیرون نیست و خود اراده و اختیار آدمی را هم خداوند داده و بلکه پیوسته آن را به افراد زنده از جن و انس افاضه می کند. بدین جهت آدمی دارای اختیار است، ولی اختیاری که در طول و امتداد اراده خداوند است. براساس این نظریه، عدم امکان جمع اراده خدا و انسان وقتی است که این دو اختیار در کنار هم دیگر دیده شوند، ولی اگر این رابطه را در یک خط طولی و سلسله مراتبی ببینیم، مشکل حل می شود.

این موضوع، همانند بسیاری از مسائل روزمرۀ زندگی بشری است. آن جا که پدر و مادر به فرزندان اختیار محدود می دهند یا در ادارات و نهادها، هر کارمند یا کارگری دارای اختیاری نسبی در حوزه مأموریت و وظیفه خود است، اما غالباً با کنترل و مراقبت غیرمحسوس همراه است.

با فهم واقعیت نظام طولی و پلکانی اراده ها و اختیارات، به راحتی می توان رابطه بین اختیار خداوند و اختیار آدمی را کشف کرد. به این صورت که آدمی در افعال خود دارای اختیار و

1- برخی از اندیشمندان معاصر اشعری، همانند عبده و برخی از فرقه ماتریدی همانند کوثری، پس از نقد و بررسی اقوال گوناگون متکلمین اسلامی و مشاهده ناکارآمدی آن ها سرانجام اعتراف کرده اند که نظریه اهل بیت جامع ترین و معقول ترین نظریه در این زمینه است.
2- «لا جبر و لا تفویض و لکن امر بینالامرین»؛ کافی، ج1، ص160. درباره این قول امام صادق علیه السلام از امام رضا علیه السلام سؤال شد. ایشان فرمود: « مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ أَفْعَالَنَا ثُمَّ یُعَذِّبُنَا عَلَیْهَا فَقَدْ قَالَ بِالْجَبْرِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ أَمْرَ الْخَلْقِ وَ الرِّزْقِ إِلَی حُجَجِهِ ع فَقَدْ قَالَ بِالتَّفْوِیضِ وَ الْقَائِلُ بِالْجَبْرِ کَافِرٌ وَ الْقَائِلُ بِالتَّفْوِیضِ مُشْرِکٌ »؛ عیون اخبارالرضا(ع)، ج1، ص124.