غرب و مهدویت صفحه 37

9. اصالت عقل گرایی (Rationalism)

یکی از اصول و مبانی معرفتی در فرهنگ غرب، عقل گرایی و عقل محوری است. واژۀ «راسیونالیسم» از لحاظ لغوی دارای معانی متعددی نظیر خردگرایی و عقل گرایی است، اما از لحاظ اصطلاحی، خردگرایی آیین خاصی در اندیشه است که درایت را محور دانایی انسان دانسته، شناخت را جز از طریق خِرَد و کاربرد منظم آن میسّر و ممکن نمی داند.(1)

اصالت عقل در مبحث شناخت به دو معنا به کار می رود؛ یکی در برابر اصالت حس و دیگری در برابر اصالت وحی؛ اما معنای اولی، یعنی عقل علاوه بر معارف حسی برای خود شناخت هایی دارد و ابزار شناخت انسان منحصر در حواس نیست، بلکه به وسیلۀ عقل نیز بسیاری از چیزها که به وسیلۀ حواس قابل درک نیست، درک می گردد. معنای دوم آن است که برای بشر تنها چیزهایی قابل قبولند که عقل بتواند آن ها را بپذیرد؛ از این رو، هر چیزی که با عقل بشر قابل درک نبود و مطابقت نداشته باشد، هرچند در شریعت آمده و وحی، آن را ثابت کرده باشد، قابل قبول نیست و مقصود از اصالت عقل، همین معنای دوم است.

مکتب اصالت عقل که مبادی آن در سده های هفدهم و هجدهم قرار دارد، بر این ادعا بود که عقل، یگانه منبع معتبر معرفت ما بر واقعیت است. فیلسوفان اصالت عقل معتقد بودند که فقط براهین قیاسی یا استقرایی می توانند اطلاعات دقیق و قابل اطیمنان دربارۀ جهان به دست دهند.(2)