غرب و مهدویت صفحه 48

گفتار سوم: مبانی و اصول فکری و فرهنگی تمدن اسلام

اشاره

اصول دین، پایه های اعتقادی دین است که نخست باید به آن ها ایمان آورد و سپس به فروعی که از آن برخاسته است. پای بند بودن به اصول دین مربوط به اعتقاد است و فروع دین مربوط به حوزۀ عمل و رفتار سیاسی. آنچه در پی می آید، مبانی فکری و فرهنگی اسلام است که در دو حوزۀ اعتقاد و عمل مسلمانان متبلور می شود و سازه های فکری فرهنگ و تمدن اسلامی را سامان دهی می کند.

فرهنگ، میراث هزاران سال تلاش فکری، هنری و صنعتی نسل های گذشتۀ هر ملت است که آثار آن به صورت های مختلف در تمام صحنه های زندگی فردی و اجتماعی حضور دارد. اندیشه، زندگی و رفتار هر جامعه، آمیخته با فرهنگ آن جامعه است. هر فرهنگی بر اصولی استوار است که آن اصول، مبنا و پایۀ آن فرهنگ به حساب می آید. فرهنگ اسلامی نیز از این قاعده مستثنا نیست. به طور کلی، اصول حاکم بر فرهنگ اسلامی عبارتند از:

1. اصالت خدا (توحید)

اولین و اساسی ترین اصل، از اصول اعتقادی اسلام و همۀ ادیان ابراهیمی، توحید و یکتاپرستی است. اهمیت این اصل به این دلیل است که از نظر متکلمان اسلامی، سایر اصول دین اسلام، مبتنی بر اصل توحید و خداباوری هستند و به همین دلیل است که امیرالمؤمنین علیه السلام در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کنند که: «التوحید نصف الدّین»(1).

در اسلام، همۀ امور به توحید منتهی می شود. اخلاق، تربیت، سیاست، اقتصاد و اجتماع، همه از این اصل سرچشمه می گیرند. «توحید» واژه ای است که تنها دربارۀ خدا به کار می رود؛ مبدأ واحدی که وجود ازلی و ابدی داشته و دوگانگی و ترکیب در ذات و صفاتش نیست. در تفکر اسلامی، در نظام هستی