تا ظهور: پژوهشی جامع پیرامون آموزه و مباحث مهدویت صفحه 313

حسن قمّی در سال 865 به دستور خواجه فخرالدین کبیر، ترجمه کرده است.

برادر مؤلّف، سلسله مباحثی را بر این کتاب افزوده، از جمله مباحث مربوط به خراج قم و وضعیت این شهر از برادر او است؛ امّا محورهای بحث، مشخص است.

علاّمه نوری در ارتباط با محتویات کتاب می گوید: این کتاب مشتمل بر 20 باب است. و تنها 8 باب، حدود یک سوم از آن به ما رسیده است و از فهرست ابواب این کتاب استفاده می شود که در آن فواید زیادی وجود دارد. به ویژه باب یازدهم که زیباتر از سایر ابواب است، زیرا در آن 201 روایت مربوط به شهر قم بیان شده است(1).

علاّمه نوری می افزاید: در باب 12 نام 266 تن از علمای قم، تألیفات و روایات آنها، تا سال 378 ه _ یعنی تاریخ تألیف این کتاب _ بیان گشته است.

فرزند وحید بهبهانی، از اصل کتاب مطالبی نقل کرده که این موارد در کتاب حواشی نقد الرجال نیز آمده است. بر این اساس، چون فرزند وحید بهبهانی در این حواشی مطالبی از اصل کتاب نقل کرده، مشخصّ می شود که اصلِ کتاب در اختیار وی نیز بوده است.

تا اینجا با مؤلّف کتاب و محتوای آن آشنا شدیم و ظاهراً در اصل استناد این کتاب به حسن بن محمّد، اشکالی وجود ندارد و مؤلّف ریاض العلماء نیز آن جا که تردید می کند، با کلمه «تأمّل» گفته خود را پس می گیرد. به هر حال در جایگاه والای این بزرگوار بین متأخران و معاصران هیچ گونه بحثی نیست. و تنها مشکل، عدم بیان شخصیت او بین قُدماست که ظاهراً نامی از او به میان نیامده است.

قدیمی ترین نویسنده ای که از تاریخ قم و مؤلّف آن نام برده ابن طباطبا _ از علمای قرن پنجم _ است که در کتاب متنقله الطّالبیه در چند مورد از کتاب تاریخ قم، به عنوان کتاب قم نام برده است. بنا به نوشته حاجی نوری، گویی تنها نویسنده ای که در دوره صفویّه متن تاریخ قم را در دست داشته، امیر سیّد احمد حسینی، مولّف کتاب فضایل السّادات مسمّی به منهاج الصّفوی بوده است.