تا ظهور: پژوهشی جامع پیرامون آموزه و مباحث مهدویت صفحه 356

ممّا کان أو لم یکن مما حرّف و بدّل و نُسِخ، و قد اغنانا الله بما هو أصح منه و أنفع و أبلغ.»(1)

تا اینجا به بحث سندی و آشنایی با تمیم داری _ به راوی حدیث دجال _ خاتمه می دهیم و وارد اصل روایت می شویم.

روایت دجّال در کتب شیعه

دجّال کیست؟ چه زمانی پدیدار می شود؟ از کجا ظاهر می گردد؟ ویژگی هایش چیست؟

این موضوع در کتاب های ما به گونه بسیار اجمال و مختصر اشاره نقل شده، اما در کتب عامّه آن را به نحو مشروح بیان کرده اند. از مفصل ترین روایات ما در این زمینه، روایت کمال الدین(2) شیخ صدوق، در رابطه با طول عمر حضرت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است که در بررسی آن ملاحظه می کنیم، سندش به نزال بن سَبُره می رسد، که وی از نظر اهل سنّت شخصی معتبر است؛ ولی در کتب رجالی ما از او یادی به میان نیامده و از نظر ما مهمل است؛ امّا شیخ صدوق در امالی باب «فضل علم» یک روایت از او نقل کرده و در کمال الدین نیز همین روایت مورد اشاره را آورده است.(3) سند همین روایت نیز مهمل؛ ولی از نظر عامّه بسیار معتبر است. ظاهراً بعضی نیز گفته اند: نزال بن سَبُره صحابی بوده؛ ولی در صحابی بودن او اختلاف است.(4)

در ابتدای حدیث، نزال بن سَبُره می گوید: امیرمؤمنان علیه السلام به ایراد سخن پرداخت و سپس نخستین پرسش را صعصعه بن صوحان پرسید و عرضه داشت: «یا امیرالمؤمنین علیه السلام متی یخرج الدّجال؟ فقال له علی علیه السلام: اقعد قد سمع الله کلامک و علم ما أردت و الله ما المسئول عنه بأعلم من السائل، و لکن لذلک علامات و هیئات و یتبع بعضها بعضاً کحَذو النَعل بالنَعل، و إن شئت أنبأتک بها؟ قال: نعم یا امیرالمؤمنین.

فقال علیه السلام: احفظ فإنّ علامه ذلک: إذا أمات الناس الصلاه و

1- تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 379
2- به مستدرکات رجال الحدیث آقای نمازی، ج 8، ص 63 رجوع شود.
3- کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 525 تا ص 528، باب 47، چاپ انتشارات اسلامی، حدیث الدجال، و ما یتصل به من أمر القائم، حدیث 1.
4- تهذیب الکمال، ج 19، ص 54.