تا ظهور: پژوهشی جامع پیرامون آموزه و مباحث مهدویت صفحه 72

حسن فضال، دروغگو و متهم است.(1) آقای خویی، شش وجه برای اثبات وثاقت او نقل می کند و در آغاز می گوید: معروف این است که وی ضعیف است و در آخر می افزاید: «فلا یمکن الحکم بوثاقته و بالنتیجه یعامل معه معامله الضعف(2)؛ ممکن نیست ما حکم به وثاقت او کنیم(3)در نتیجه با او، معامله راوی ضعیف می شود.» اینک برای رعایت اختصار، به بررسی حالات همین شخص، در این سند، بسنده می کنیم.

بررسی طریق دوم نعمانی

در سند آن، «محمّد بن حسان رازی» قرار دارد. وی، افزون بر این که از ضعفا روایات زیادی نقل می کند وثاقت و عدالت اش ثابت نیست؛ بلکه طبق گفته صریح ابن غضائری، فردی ضعیف است.

آقای خویی می گوید: «فالرجلُ لمْ یثبتْ وثاقته، و إنْ کان ضعفه لم یثبت أیضاً و تضعیف ابن الغضائری لا یعتمد علیه؛ لأنَّ نسبه الکتاب إلیه لمْ تثبتْ(4)؛ وثاقت این شخص (محمّد بن حسان رازی) ثابت نیست، هر چند ضعف او نیز ثابت نشده است. تضعیف او از سوی ابن غضائری، از دیدگاه ما، قابل اعتماد نیست، زیرا نسبت کتاب به او، ثابت نشده است.»

بدین ترتیب، این طریق نیز ضعیف یا مورد اشکال است و ما برای رعایت اختصار، از بررسی افراد دیگر این سند، خودداری می کنیم.

بررسی طریق سوم

در سند آن، فردی به نام «علی بن أحمد بندنیجی» آمده است. گفته اند: او، فردی ضعیف و تناقض گو است و به گفته های او توجّه نمی شود.(5) علاّمه حلّی نیز او را در

1- خلاصه الاقوال، ص 362، شماره 1426 و ص 421، شماره 1717.
2- معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 226.
3- دیدگاه ما تا سال 1429 ه_ همین بود ولی در سال 1429 ه_ در درس خارج فقه طی دو هفته بحث و بررسی در دیدگاه خود تجدیدنظر کرده و او را ثقه می دانیم و روایت را به لحاظ این راوی مردود نمی دانیم. آری، در سند، اشخاص دیگری هستند که مورد مناقشه می باشند.
4- معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 191.
5- معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 256، شماره 7910؛ قاموس الرجال، ج 7، ص 363.