آخرالزمان در ادیان ابراهیمی صفحه 2

«فلسفه علم تاریخ» متکفل آن است، و نه قوانین و سنت های حاکم بر جامعه را بررسی می کند که در «علم تاریخ» از آن بحث می شود؛ بلکه «فلسفه تاریخ» به تحلیل تحولات جوامع و مسیر حرکت آن، نظر دارد.

به بیان شهید مطهری، سه علم یاد شده، علم بودن ها است؛ ولی این علم، علم شدن ها است؛ به این معنا که تاریخ، به چه سمتی حرکت می کند؟ محرک و مکانیزم حرکت چیست؟ منازل و مراحل، تا مرحله نهایی کدام است؟ به عبارت دیگر، «فلسفه تاریخ»، اصل حرکت، محرک، مکانیزم حرکت و طی مراحل جوامع در این حرکت را بررسی می کند. با ذکر این مقدمه، پرسش بالا را چنین مطرح می کنیم: آیا می توانیم در فلسفه تاریخ، با قطع نظر از آموزه های ادیان و مذاهب، حرکت تاریخ، مسیر حرکت، نهایت حرکت تاریخ و محرک اصلی حرکت تاریخ را با تجارب و تحلیل های عقلی یا با کشف و شهود بفهمیم؛ به گونه ای که یقین حاصل شود تاریخ به چه سمت و سویی حرکت می کند؟ محرک حرکت چیست و نهایت حرکت کجا است؟ در باب حوادث جزئی می توان با اسناد و مدارک فراوان، از جزئیات گذشته اطلاع یافت؛ گرچه همه اطلاعات، متواتر و یقینی نباشد و بعضی، ظنی و مشکوک باشد. در باب تاریخ علمی هم می توان فی الجمله، قوانینی نسبی و به صورت قضایای شرطیه استنباط کرد؛ مانند علل سقوط تمدن ها یا عوامل پیشرفت آن ها. سؤال این جا است که آیا در فلسفه تاریخ می توانیم از حوادث، قوانین و سنت های جزئی که در تاریخ علمی کشف کردیم، کمک بگیریم و قضیه ای غیرشرطی ارائه دهیم؟ برای نمونه، بگوییم: در آینده بشر، به دلیل قوانین الف و ب به طور قطع، فلان اتفاق خواهد افتاد؟ یا این که چنین کاری ممکن نیست و حداکثر کاری که درباره آینده بشری می توانیم انجام دهیم، استفاده از قوانین و سنن، به صورت قضایای شرطیه درباره آینده تاریخ است؟ زیرا معلوم نیست آینده بشر به کجا می انجامد؛ آیا آینده روشن بشر، در گروی تحقق عواملی است و در غیر این صورت، قطعاً آینده تاریکی خواهد داشت؟ به نظر می رسد بشر، نمی تواند با ابزار خود، درباره آینده به طور مطلق اظهار نظر کند که جامعه انسانی، در آینده به طور حتم، چنین سرنوشتی خواهد داشت و قابل تغییر هم نیست؛ ولی در یک گام عقب تر، می توان گفت: با توجه به سیر تاریخ و گذشتگان، تاریخ در چند بُعد، تکامل داشته است: در بُعد ابزار، مانند وسایل حمل و نقل، وسایل ارتباطات