تمثیلات قرآن‌ صفحه 105

وجه تمثیل و تشبیه نادان به حمار از آن است که آن چهارپا از دیگر دوّاب در نزد آدمیان به بلاهت و کودنی مشهورتر گشته، از اینرو در بسیاری از السنه اهل عالم تشبیه آدم کودن و پلید، به درازگوش از امثال جاریه است. و در امثال عرب است که «فلان اکفر من الحمر» یعنی فلانی از الاغ نیز نادان‌تر است! «1» علّامه زمخشری می‌گوید:

«از تعبیر «الاغ» به عنوان مثالی برای بدترین نکوهشها و سرزنش‌ها استفاده می‌شود، و در محاورات نیز برای رعایت ادب از آوردن اسم صریح آن ابا می‌کنند بلکه با کنایه از آن یاد نموده و می‌گویند: «درازگوش». همانگونه که از امور پست و فرومایه با کنایه یاد می‌شود ...

همچنین کسانی که دارای صدای بلندی هستند، صدایشان به «بانگ خران» تشبیه شده است ... و این همه برای مبالغه در مذمّت و هجو است.» «2»

به این ترتیب، این گویاترین مثالی است که برای عالم بی‌عمل می‌توان بیان کرد که سنگینی مسئولیّت علم را بر دوش دارد، بی‌آنکه از برکات آن بهره گیرد. و افرادی که با الفاظ قرآن سر و کار دارند ولی از محتوا و برنامه عملی آن بی‌خبرند (و چه بسیارند این افراد در صفوف مسلمین) نیز مشمول همین آیه‌اند. «3»

از ابن عباس نقل شده که می‌گفت:

«هر کس که قرآن را تلاوت کند، امّا در معانی آن تدبّر ننماید و از آن اعراض نماید و خود را از آن (و دستورات و قوانین حیاتبخش آن) بی‌نیاز به شمار آورد، مشمول همین مثال خواهد بود، امّا چنانچه آن را خوانده و حفظ نماید و در طلب معانی آن (و عمل بدان) برآید این مثال در مورد وی صادق نخواهد بود.» «4» (1). امثال قرآن، ص 323.

(2). تفسیر الکشاف، ج 3، ص 234.
(3). تفسیر نمونه، ج 24، ص 115. و بنگرید به: تفسیر فی ظلال القرآن، ج 6، ص 3567.
(4). تفسیر مجمع البیان، ج 10، 430.