- [اغاز سخن] 1
- پيشگفتار 2
- بخش يكم تعاريف 12
- در اصطلاح علماء تدوين (كه اينجا مورد نياز ماست): 14
- اشاره 14
- تعريف علم 14
- تعريف قرآن 14
- در اصطلاح متكلمين: 14
- در اصطلاح حكما: 14
- تكمله: 15
- تعريف علوم القرآن 15
- ب- تعريف اصطلاحي تفسير: 16
- تعريف تفسير 16
- تذييل: 17
- تعريف تأويل 17
- ب- تعريف اصطلاحي تأويل: 17
- مقايسه ميان موارد استعمال تفسير و تأويل 19
- استعمالات كلمه تأويل در قرآن: 19
- توضيح: 19
- اشاره 19
- استعمال كلمه تفسير در قرآن: 19
- بعضي از موارد استعمال تفسير در اخبار: 23
- بعضي از موارد استعمال تأويل در اخبار 24
- موارد استعمال كلمه تفسير در اقوال صحابه و علما و غيره: 25
- توضيح: 25
- موارد استعمال تأويل در اقوال صحابيان و علماء و غيره: 27
- نتيجه: 28
- تعريف تفسير القرآن و علم التفسير و تفسير 30
- بخش دوّم شناخت اجمالي قرآن 31
- نامهاي قرآن در قرآن 32
- اوصاف قرآن در قرآن و سنّت 32
- رشحهاي از خصايص قرآن 39
- مقاصد قرآن 42
- روشهاي قرآن در هدايت 44
- بخش سوّم قابل فهم بودن قرآن 46
- ادلّه مفهوم بودن قرآن بطور مطلق 49
- اشاره 49
- توضيح: 50
- خاتمه: 54
- پاسخ به يك اشكال: 55
- اشاره 55
- دلايل عقلي بر قابل فهم بودن قرآن 55
- توضيح: 56
- بخش چهارم مصونيّت قرآن از تحريف 57
- توضيح: 58
- صورت اول- تحريف به زياده: 59
- صورت دوم- تحريف به تعويض: 59
- انواع احتمالي تحريف 59
- اشاره 59
- صورت سوم- تحريف به نقيصه: 60
- دلائل عدم تحريف 61
- اشاره 63
- ادله قائلين به تحريف 63
- توضيح: 68
- خاتمه: 71
- بخش پنجم جمع و فراهم ساختن قرآن 73
- كتابت و ضبط قرآن در زمان پيغمبر 74
- اشاره 74
- كاتبان وحي 75
- وسايل نوشتن 76
- تركيب قرآن 78
- ابعاض قرآن [ايه] 79
- توضيح: 80
- ترتيب آيات 80
- ابعاض قرآن سوره. 82
- توضيح: 82
- تبصره: 83
- مثاني: 85
- مئون: 85
- مفصل: 85
- طوال، هفت است: 85
- تبصره: 87
- جمع قرآن در زمان پيغمبر 87
- تكلمه: 91
- جمع خاص أمير المؤمنين علي بن ابيطالب (ع) 92
- توضيح: 92
- توضيح: 93
- جمع قرآن در زمان ابي بكر 96
- تبصره: 97
- تنبيه: 97
- توضيح: 97
- تنبيه: 99
- جمع قرآن در زمان عثمان 99
- تبصره: 102
- تنبيه: 102
- تكمله: 103
- توضيح: 104
- تكلمه: 104
- تنبيه: 104
- بخش ششم قرائات 106
- اختلاف قرائات 107
- اشاره 107
- 1- وجوه اختلاف 108
- دوران اول: 108
- دوران دوم: 108
- توضيح مهم: 110
- توضيح: 110
- توضيح: 111
- 2- علل پيدايش اختلافات 111
- قسم اول- علل قهري و الزامي: 111
- تنبيه: 113
- قسم دوم- اختلافات عمدي: 115
- توضيح: 117
- 1- نظرات نحوي 117
- 2- نظرات كلامي 118
- 3- نظرات سياسي 118
- توضيح مهم: 119
- 3- حدود اختلافات جايز 121
- بررسي روايات سبعة احرف 123
- اشاره 123
- توضيح: 125
- تنبيهات: 128
- تكمله: 131
- تبصره: 133
- تنبيه: 134
- نتيجه: 134
- اشاره 135
- تلاش براي توحيد نصّ 135
- 1- توحيد نص به تمام معني الكلمه: 137
- 2- عدم توحيد نص: 138
- 3- توحيد نص در حد امكان و مقدور: 139
- نتيجه: 141
- مصاحف امام (نمونه) 142
- قرائات و قرّاء 144
- منشأ علم قرائات 144
- اشاره 144
- تكمله: 145
- اشاره 147
- تدوين كنندگان قرائات 147
- توضيح: 149
- شرايط قرائات 149
- اشاره 149
- تنبيه: 151
- 3- آحاد: 152
- 2- مشهور: 152
- اقسام قرائات 152
- اشاره 152
- 1- متواتر: 152
- اشاره 153
- 4- شاذّ: 153
- 6- مدرج: 153
- 5- موضوع: 153
- تواتر قرائات سبع 153
- نتيجه: 158
- جواز قرائات در نماز 160
- اشاره 160
- تذكر: 161
- تنبيه: 161
- تاريخ قاريان بنام 161
- خلاصه: 161
- قرّاء سبعه 163
- اشاره 163
- تبصره: 164
- بخش هفتم اسباب نزول 165
- اشاره 168
- 1- سبب عام: 168
- عموم لفظ و خصوص سبب 168
- اقسام سبب نزول 168
- 2- سبب اصطلاحي: 168
- اسباب نزول، سماعي است نه اجتهادي 170
- اشاره 170
- توضيح مهم: 171
- تنبيه: 172
- اشتباه در اسباب نزول 173
- تكلمه: 174
- بخش هشتم تفسير به رأي 176
- دوّم- فاسد: 177
- اول- صحيح: 177
- دلايل مانعين 178
- اشاره 183
- ادله مجيزين 183
- توضيح مهم: 184
- توضيح: 185
- منشأ خطا در تفسير 189
- بخش نهم محكم و متشابه 192
- توضيح: 194
- تعريف محكم و متشابه 195
- تعريف لغوي متشابه: 196
- تعريفات اصطلاحي: 196
- توضيح: 199
- [نمودار] 200
- تنبيه: 201
- تعريفات متشابه در اخبار 201
- توضيح: 201
- توضيح: 202
- تنبيه: 203
- توضيح: 205
- تنبيه: 205
- تبصره: 206
- تكمله: 208
- اشاره 213
- راسخون در علم 213
- توضيح: 215
- ادله قائلين به معطوفه بودن: 215
- رسوخ در علم چيست؟ 217
- از طرق عامّه: 218
- راسخين در علم كيانند؟ 219
- توضيح: 222
- تكمله: 223
- خلاصه 224
- بخش دهم ظهر و بطن قرآن 226
- اول- از كتاب: 227
- اشاره 228
- دوم- از سنت: 228
- اما دليل عقلي: 235
- تنبيه: 235
- تكمله: 237
- بخش يازدهم نسخ، بداء، تاريخ نزول 238
- اشاره 239
- نسخ 239
- دليل مطلب: 240
- توضيح: 241
- تعريف اصطلاحي نسخ 242
- توضيح: 243
- توضيح: 243
- آراء اهل اديان درباره نسخ 244
- شرايط نسخ 244
- دلايل مجيزين: 245
- دلايل مانعين: 245
- نسخ در مرحله وقوع 247
- اول- نسخ تلاوت بدون نسخ حكم 247
- وجوه نسخ 247
- دوم- نسخ تلاوت و حكم 247
- سوم- نسخ حكم و بقاي تلاوت منسوخ 248
- تنبيه: 249
- فايده نسخ 250
- وجوه نسخ به تقسيم ديگر 251
- اما جواب: 252
- توضيح: 254
- اشاره 255
- مسأله بداء 255
- توضيح: 257
- تاييد بداء از طرق عامه: 260
- توضيح: 261
- تنبيه: 261
- تأييد بداء از طرق خاصّه: 262
- تكمله: 263
- اشاره 265
- ملحق بخش يازدهم تاريخ نزول 265
- تنبيه: 266
- توضيح: 267
- ضوابط مكّي و مدني بودن 267
- توضيح: 269
- وجوه مختلف نزول قرآن 269
- سور مدني: 270
- سور مكي: 270
- بخش دوازدهم مصادر تفسير 271
- اشاره 273
- مصدر اول- قرآن مجيد 273
- توضيح: 274
- اشاره 276
- مصدر دوم- سنّت 276
- توضيح: 277
- توضيح: 281
- تكمله: 282
- طرق اماميّه: 283
- طرق عامّه: 285
- تكمله: 287
- رتبه كتاب و سنّت 291
- تعارض كتاب و سنّت 292
- توضيح: 293
- تكمله: 294
- خاتمه: 295
- اشاره 296
- مصدر سوم- قول صحابي 296
- صحابي كيست؟ 298
- توضيح: 305
- مصدر چهارم- قول تابعي 305
- ارزش قول صحابه در تفسير 305
- بخش سيزدهم شرايط تفسير 307
- اول- علم لغت 308
- قسم اول- علومي كه مفسّر بايد آنها را فرا گيرد، عبارتند از: 308
- توضيح: 309
- تذكر: 309
- دوم- علم صرف 310
- سوّم- علم اشتقاق 310
- چهارم- علم نحو و اعراب 311
- پنجم- علم اسلوب 312
- ششم- علم قرائات 313
- هفتم- علم كلام و اصول عقايد با معاني اسماء اللّه 314
- نهم- علم اسباب نزول 314
- هشتم- علم اصول فقه 314
- چهاردهم- خلوص نيّت 315
- يازدهم- علم الدّرايه 315
- دهم- علم به ناسخ و منسوخ قرآن 315
- دوازدهم- علم به روايات مرفوعه در باب تفسير 315
- قسم دوم- اتخّاذ روش صحيح است 315
- اشاره 315
- سيزدهم- علم به احوال بشر 315
- خلاصه: 318
- تذييل: 318
- ملحق بخش سيزدهم قصص و اسرائيليات 321
- اشاره 321
- تذييل: 325
- تكمله: 326
- بخش چهاردهم مكتب نبوي و عترت 328
- توضيح: 330
- تكمله: 337
- بخش پانزدهم مكتب صحابيان 339
- توضيح: 343
- بخش شانزدهم مكتب تابعين 345
- مدرسه مكه: 347
- اشاره 347
- مدارس تفسير 347
- سعيد بن جبير 348
- مجاهد 349
- مدرسه عراق: 350
- توضيح: 350
- توضيح مهم: 352
- اشاره 352
- مميّزات تفسير در عهد تابعين 352
- توضيح: 354
- بخش هفدهم عوامل گسترش اختلاف در تفسير 355
- يكم- حذف اسناد 357
- دوم- فقد نصوص 358
- اشاره 358
- توضيح: 358
- توضيح: 360
- سوم- پيدايش آراء مذهبي و موافقتهاي سياسي 361
- چهارم- گسترش علوم 370
- پنجم- پيدايش زندقه و شعوبيگري 373
- هفتم- مسأله رواني نوخواهي 373
- ششم- تداخل انواع تفسيرها 373
- هشتم- وضع حديث 374
- بخش هجدهم تدوين تفسير 378
- توضيح 383
- بخش نوزدهم نفوذ رأي در تفسير 385
- تأثيري كه زمان در فهم قرآن داشته است 386
- توضيح: 387
- بخش بيستم مكتب معتزله 392
- تنبيه: 397
- روش تفسير معتزليان 404
- بخش بيست و يكم مكتب باطنيّه و اخوان الصّفا 408
- خروج چشمگير از مرزهاي قانوني تفسير 409
- اشاره 411
- باطنيان 411
- تنبيه: 417
- اخوان الصّفا 420
- بخش بيست و دوّم مكتب صوفيّه 426
- توضيح: 429
- تنبيه: 434
- ابو حامد محمّد غزّالي 437
- محي الدّين ابن عربي 445
- بخش بيست و سوّم مكتب فلاسفه 472
- بخش بيست و چهارم مكتب علمي و اجتماعي در پرتو تمدن جديد 479
- معتزليان جديد 481
- بخش بيست و پنجم مكتب جستجوگران و نوآوران 494
- اشاره 500
- توضيح يكم: 500
- توضيح دوم: 501
- تكمله: 501
- توضيح سوم: 502
- بخش بيست و ششم تفاسير مهم و مفسّران بزرگ 504
- تفاسير عامّه 505
- تفاسير اماميّه اثنا عشريّه 506
- بخش بيست و هفتم تفسير متكامل 508
- بخش بيست و هشتم اعجاز قرآن 520
- اشاره 521
- حرف 521
- توضيح: 523
- تلائم و تنافر حروف: 523
- اشاره 524
- كلمه 524
- توضيح: 525
- توضيح: 527
- اشاره 531
- اعجاز قرآن در محتوي: 531
- توضيح: 541
- اشاره 544
- تحدّي يا هماورد جويي 544
- نكته مهمّ: 545
- تنبيه: 547
- هدايت: 551
- اشاره 551
- بررسي محتواي قرآن 551
- منطق تعليمي قرآن متّكي به فطرت است 554
- دو شرط مبلّغ احكام اللّه: نترسيدن و مزد نگرفتن: 562
- شمول و گسترش هدايت در قرآن: 563
- خير و شرّ، صلاح و فساد: 564
- احسن القول چيست؟: 568
- وجود ايمان بدون عمل صالح قابل تصوّر نيست: 568
- زندگي طيّب و گوارا بهره نيكوكاران است: 570
- حكومت سراسر زمين از آن مؤمنان نيكوكار خواهد بود: 571
- فساد: 572
- اوجه الوجوه هدايت: توحيد و يكتاپرستي: 577
- وجوه هدايت در قرآن مجيد 577
- امر به معروف و نهي از منكر 598
- عدالت 598
- عدالت، امر به معروف و نهي از منكر: 598
- توضيح: 599
- عقل، علم، تفكّر، كشف، امتياز اشرف مخلوقات 599
- خاتمه 605
از طرق عامّه قريب چهل حديث ناظر به اختلاف قرائات رسيده كه در مقدمه تفسير طبري مذكور است. براي نمونه سه حديث از آنها را كه درباره علت اختلافاند نقل ميكنيم:
ابيّ بن كعب گفت: پيغمبر در جنب غدير بني غفار بود كه جبرئيل نزد او آمد و گفت:
خداوند به تو امر ميكند كه قرآن را براي امّتت بر يك حرف بخواني. پيغمبر گفت: از خداوند عفو و مغفرت او را ميخواهم، امّت من طاقت آن را ندارند. [جبرئيل] دوباره آمد و گفت: خداوند به تو فرمان ميدهد كه قرآن را براي امّتت با دو حرف بخواني. پيغمبر گفت: از خداوند عفو و مغفرت او را ميخواهم، امّت من طاقت آن را ندارند. [جبرئيل] بار سوم آمد و گفت: خداوند به تو امر ميكند كه قرآن را براي امّتت با هفت حرف بخواني، به هر كدام خواندند درست است.
ابيّ بن كعب گفت: جبرئيل پيغمبر را در پاي احجاز مروه ديدار كرد. پيغمبر به جبرئيل گفت: من بر امّتي بي سواد مبعوث شدهام كه در آنها پير مرد فرتوت و عجوز ناتوان و جوان نورس هست. جبرئيل گفت: ايشان را فرمان ده تا قرآن را به هفت حرف بخوانند؛ به هر حرفي كه خواندند همان درست است.
ابيّ بن كعب گفت: جبرئيل نزد پيغمبر آمد، و او جنب غدير بني غفار بود. گفت:
خداوند به تو فرمان ميدهد كه قرآن را با يك حرف بر امّتت بخواني. پيغمبر گفت: از خدا مغفرت و عفو ميطلبم. از خداوند تخفيف بخواه، زيرا ايشان طاقت آن را ندارند.
جبرئيل رفت و باز آمد و گفت: خداوند به تو فرمان ميدهد كه قرآن را با دو حرف براي امّتت بخواني. پيغمبر گفت: از خدا عفو و مغفرت ميطلبم، ايشان طاقت ندارند، براي ايشان از خدا تخفيف بخواه. جبرئيل رفت و باز آمد و گفت: خداوند به تو فرمان ميدهد كه قرآن را با سه حرف براي امّتت بخواني. پيغمبر گفت: از خدا عفو و مغفرت ميخواهم، امّت من طاقت ندارند، براي ايشان تخفيف بخواه. جبرئيل رفت و باز آمد و گفت: خداوند به تو امر ميكند كه قرآن را براي امتت به هفت حرف بخواني؛ هر كدام را خواندند درست است.