شناخت قرآن(کمالی) صفحه 128

تنبيهات:

يكم- سياست پيغمبر در حفظ مصلحت جامعه- كه خود به تعليم وحي انجام مي‌گرفت- چه عالي و چشمگير است، زيرا اين مسامحه و جواز، مانع از ايجاد تعصب و لجاج مي‌شد. اگر پيش از انس گرفتن و ممارست به هر صاحب لهجه‌اي مي‌گفتند غلط خواندي، آتش لجاج و عصبيت او بر افروخته مي‌شد و چه بسا بسياري از تازه مسلمانان از اسلام روي بر تافته، يا در نقاب نفاق فرو مي‌رفتند. اين مماشاة و تسامح تا آنجا به كار رفت كه پيغمبر اكرم بارها براي خوشنودي صاحب لهجه‌ها و جلوگيري از ايجاد شك در آنها، به طور مجاز مي‌فرمود چنانچه خواندي از آسمان نازل شده است (به جاي چنانچه خواندي جواز آن از آسمان نازل شده). در مبحث آينده، جواز اين مجاز را بيان خواهيم كرد.

اما كساني كه گمان مي‌كنند اين اختلاف ممدوح و محبوب پيغمبر بود سخت در اشتباهند. استناد به حديث «اختلاف امّتي رحمة» بيجا است، زيرا حديث، هم مقطوع السند است، هم مخالف عقل. «1»

وجوهي كه براي امتياز و فوايد اختلاف در قرائت شمرده‌اند، مانند تعدّد حكم، همه مردود است و به شوخي اقرب است تا به علم و حقيقت.

وقوع، دليل مطلوبيت نيست. چه بسا اموري كه بر خلاف مصلحت انجام شده و مقدماتي جبري و الزامي داشته‌اند، به طوري كه دوري از آنها امكان نداشته است، اما عقل كل به مدد وحي توانسته آنها را در محدوده‌اي معقول و بي‌زيان مهار كرده و براي تصحيح آنها احكامي تشريع نمايد تا غايله آن امر الزامي و تحميلي- و لو با مرور زمان- بر طرف گردد؛ و اختلاف قرائات يكي از آنهاست.

دوم- براي اختلاف قرائات حد و مرزي هست، و چنان نيست كه هر كس پيش خود، به عنوان تيسير و توسعه، بتواند به غير قرائات جايز شناخته شده قرائت كند.

قال في المقاصد: «رواه البيهقي في المدخل بسند منقطع، عن ابن عبّاس بلفظ و اختلاف امتي لكم رحمة». و من هذا الوجه اخرجه الطّبراني و الدّيلمي بلفظه، و فيه ضعف. و عزاه الزّركشي، و ابن حجر في اللّئالي لنصر المقدسي في الحجّة مرفوعا من غير بيان لسنده و لا لصاحبيه. و عزاه العراقي لادم بن ابي اياس بغير بيان لسنده. و ذكره البيهقي في رسالة الاشعرية بغير اسناد.