شناخت قرآن(کمالی) صفحه 139

توحيد نصّ بر مورد صدق نمي‌كند.

3- توحيد نص در حد امكان و مقدور:

قول سوّم آن است كه توحيد نص در حد امكان و مقدور به عمل آمده است. در اين مورد كلام «طبري»، مفسر بزرگ و قريب العهد به صدر اسلام، در مقدّمه تفسيرش تا اندازه‌اي مبهم است. از طرفي در جمع عثماني مي‌گويد بر حرف واحد اقتصار كرده و شش حرف ديگر را رها نمودند، تا حدي كه آنها فراموش شدند و آن حرف واحد همان بود كه در عرضه اخيره بر پيغمبر بازخواني شد. از طرف ديگر اين همه قرائات قانوني و مختلف را كه متداول است صحيح مي‌داند. اينك گفتار او:

چون عثمان ديد كه به نزول قرآن قريب العهدند و پيغمبر هم از ميان ايشان رفته، مسلمانان را بر حرف واحد وادار كرد تا از بروز بلاء عظيم اختلاف ايمن باشند. و باقي قرآن‌ها را بسوخت و امت در طاعت او استوار بودند. و سوگند داد تا هر كس قرآني دارد بياورد تا بسوزانند. و امت ديدند كه راه رشد و هدايت همين است و بس. پس همه بر يك حرف قرائت كردند كه در قرآن امام بود و شش حرف ديگر را ترك كردند، تا آنكه بكلي آن شش حرف فراموش شد و اكنون هيچ راهي به دانستن آنها نيست. مسلمانان هم قرائت آنها را ترك كرده‌اند، نه از راه جحود به صحت آنها، بلكه از نظر مصلحت انديشي براي هماهنگي امت.

آنگاه گويد:

قرائت بر احرف سبعه جايز بوده نه واجب. و وقتي صحابيان ديدند كه امت متفرق و متشتت مي‌گردد و بايد بر يك حرف واحد اجتماع كنند، اين كار را كردند، كه نه ترك واجب بود و نه فعل حرام. شك نيست كه قرآن در عرضه اخيره بر پيغمبر، بر يك حرف واحد نوشته شده بود، پس رأي ايشان متفق شده بود كه آنچه بتحقيق از عرضه اخيره است ضبط شود و ما بقي متروك گردد. پس مصاحف عثماني مشتمل بر احرف سبعه نيست و با يك حرف نوشته شده است.

اگر همه احرف سبعه را نقل مي‌كردند به جنايت بر مصلحت اسلام اقرب بود.

مي‌بينيم كه اين كلام طبري، مذبذب است و هماهنگ نيست. مگر آنكه بگوييم مقصود طبري از حرف واحد همه اين قرائات موجود و مختلف و قانوني است، و الّا اين قسم انتخاب، هرگز توحيد نصّ و حرف واحد خوانده نخواهد شد.

مشكل علماي قديم اين بوده كه به واسطه ضعف ارتباطات، دسترسي به همه منابع موجود اثري براي ايشان فراهم نبوده است، و گرنه اين گونه اشتباهات كه