شناخت قرآن(کمالی) صفحه 141

آنها را مي‌داد و سند آن مرفوع به پيغمبر بود، همه لهجه قريش و لغت قريش بود؟ هرگز قابل قبول نيست.

اما همين «ابو عمرو داني» در «مقنع» سخني دارد كه مفيد و تقريبا مقنع است. او گويد:

مقصود از جمع بر لغت واحد، جمع است بر قرائت متواتر و مجمع عليه، «المعلوم عند العموم ثبوتها عن النّبيّ (ص)»، هر چند وجوه آن مختلف باشد.

و اگر چنين است اين مسئله دشوار حلّ مي‌شود و ايرادي بر طبري نيست.

نتيجه:

از مجموع آثاري كه در مورد توحيد نص موجود است، مي‌توان فصل الخطاب را چنين استنباط كرد كه اگر هم عثمان مي‌خواست توحيد نصّ را كاملا و به تمام معني الكلمه انجام دهد براي او ميسور نبود. اما بطور قطع هم او، و هم صحابيان هشيار خواسته‌اند براي مهار قرائات مختلف، اين مصلحت عالي را تا سر حدّ امكان انجام دهند. از اينرو، قرائات غير مشهور و شاذّ را، كه قطعا مورد پسند عامّه نبود، حذف كرده و وجه غير شاذّ و نيز مشهور و مقبول را براي ضبط برگزيده‌اند. و تلاوت مشهور و مقبول و غير شاذ، نه تنها عسر و حرجي به بار نمي‌آورده، بلكه تلاوت آن روانتر و آسانتر هم بوده است.

منتخبات ايشان كه مورد قبول عامه بوده دو قسم بوده‌اند:

اول، كه شماره اختلافات در آنها بيشتر بوده، و همان اختلاف لهجات است، كه در مدت اندك نمي‌توانسته‌اند آنها را به نصّ واحد برگردانند. و همين قسم است كه رسم الخط مصاحف آنها را احتمال مي‌داده است.

دوم، آن قرائاتي كه رسم الخط مصاحف نمي‌توانسته احتمال آنها را بدهد، كه شماره آنها نسبت به قسم اول اندك است، امّا به هر حال در نظر جامعين، حذف و ترك آنها جايز نبوده و آنها را در نسخ مصاحف كه به انحاء مهمّ اسلامي فرستاده‌اند توزيع كرده‌اند؛ هر چند قبول اين مطلب دشوار است، زيرا اگر بقاي آنها لازم بوده براي همه مسلمانان لازم بوده است. در اين صورت توزيع آنها، آنهم در زماني كه وسايل ارتباط و اطلاع ناچيز بوده، چه صورتي دارد؟ و آيا بهتر نبود كه در همه نسخه‌ها، به طور نسخه بدل، همه آن قرائات ضبط مي‌شد تا همه از آنها آگاه شوند؟