شناخت قرآن(کمالی) صفحه 15

قرآن مصدري است بر وزن رجحان، مرادف با قرائت؛ مهموز است و تسميه آن از باب تسميه مفعول است به مصدر، يعني تسميه مقروء به قرائت. قوله تعالي:

إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ. (القيامة: 17 و 18) بر ماست جمع و خواندن آن. پس هر گاه آن را خوانديم، تو آن خواندن را پيروي كن.

خلاصه آنكه قرآن، علم شخصي است، و مدلول آن همين آيات منزله از اول فاتحة الكتاب تا آخر سوره ناس، كه به خصوصيات اعلايش ممتاز است. و اختلاف قرائات، قدحي در تشخّص آن وارد نمي‌كند؛ چنانكه در تشخص زيد، بودن او در مكه يا مدينه، يا گوناگون شدن او در دوران طفوليت و شيخوخيت و يا مرض و صحت، قدحي وارد نمي‌كند.

تكمله:

لفظ قرآن هم بر كل قرآن اطلاق شود، هم بر بعض آن. آن كه همه قرآن را خواند مي‌گوئيم قرآن خواند و آن كه بعض آن را، نيز مي‌گوئيم قرآن خواند. اما اختلاف است كه آيا اين استعمال در هر دو مورد، حقيقت است و بنابر اين مشترك لفظيند، و يا استعمال آن در كل، حقيقت، و در بعض، مجاز است؟

تحقيق آن است كه در كل، حقيقت، و در بعض، مجاز است. زيرا به طوري كه گفتيم، علم شخصي است براي آيات منزله من اوّل الفاتحة الي آخر النّاس، و ادعاي تبادر در مورد بعض صحيح نيست و قرينه دارد، هر چند خفي باشد.

تعريف علوم القرآن‌

مقصود از علوم القرآن (به لفظ جمع، نه علم القرآن به لفظ مفرد)، گروهي از معارف متصله به قرآن است، كه به نحوي از انحاء، به طور خاص، خادم فهم قرآن باشند، مانند: علم الرسم، علم القراءات، علم اسباب النزول، علم الناسخ و المنسوخ، علم إعراب القرآن، علم غريب القرآن، علم المحكم و المتشابه، و غيره. قيد «به طور خاص» براي آن است كه بعضي از علوم را- هر چند به طور مقدمي در فهم قرآن دخيل باشند، مانند صرف و نحو- خارج كند، نه علم إعراب القرآن را كه به طور خاص در فهم قرآن دخيل است.

به عبارت ديگر، علوم القرآن آن دسته از علومند كه مستقيما و بلا واسطه در فهم قرآن دخيلند، مانند علم ناسخ و منسوخ؛ و به آن دسته از علوم كه در فهم قرآن و غير قرآن