شناخت قرآن(کمالی) صفحه 172

گفت شمول عام، فراتر از اهل كتاب است و شامل هر كسي است كه احكام اللّه منزل بالكتاب را تحريف كند، يا بيان آن را كتمان نمايد تا به اغراض پليد خود دست يابد.

2- قوله تعالي:

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّي يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ. (البقرة: 109) بسياري از اهل كتاب دوست دارند اگر بتوانند شما را بعد از ايمانتان كافر سازند، از حسادتي كه در نفوس خود دارند، بعد از آنچه از حق برايشان آشكار شده است؛ پس تو عفو كن و ناديده گير، تا خداوند حكم خود را بياورد؛ خداوند بر هر چيزي تواناست.

سبب نزول آن بود كه وقتي پيغمبر اكرم به مدينه آمد، «حيّ بن اخطب» و برادرش «ابي ياسر بن اخطب» به ديدن او آمدند، و چون باز گشتند، يهودان از حيّ پرسيدند كه آيا او پيغمبر است؟ وي گفت: هو هو. گفتند: پيش تو چه خواهد داشت؟

وي گفت: دشمني با او تا هنگام مرگ. و «حيّ بن اخطب» همان است كه عهد پيغمبر بشكست و احزاب را به جنگ او بر انگيخت.

حال بنابر آنكه سبب نزول، اين واقعه باشد، حكم شامل بسياري از اهل كتاب است. ما مي‌دانيم كه بسياري از يهودان چنين بودند، نه «حيّ بن اخطب» تنها، نهايت آنكه حكم درباره او كه فرد بارز بود صادقتر است. در اين صورت، حصر حكم بر مورد سبب صحيح نيست، مگر آنكه دليلي عقلي يا نقلي آن را تأييد كند.

تنبيه:

گاهي مفسّر از باب اعتبار و مشابهت، معناي آيه را در موردي كه براي آن نازل نشده است جاري مي‌سازد، چنانچه به كسي كه در تجملّات دنياوي فرو رفته است گويند: اين تذهب بكم هذه الآية، قوله تعالي: «وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَي النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ» (الاحقاف: 20). با آنكه اين آيه در حق كفار نازل شده، امّا از آنجهت كه توسّع در مباحات چه بسا سبب توغّل در سيئات است، از باب تحذير در موارد مشابه استنباطا به كار مي‌برند. و از اين نمونه است قوله تعالي:

وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَي الرَّسُولِ وَ إِلي أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ. (النّساء: 83)