شناخت قرآن(کمالی) صفحه 173

و آنگاه كه رويدادي از امن يا خوف براي ايشان آمد شايعه سازي كردند و اگر آن را به پيغمبر و صاحبان امر رجوع مي‌دادند هر آينه (واقعيت) آن را مي‌دانستند آنان از ايشان كه استنباط مي‌كردند.

آيه فوق در مورد شايعه سازي جهّال مسلمين و منافقين در زمان پيغمبر، و افشاي اسرار توسط آنان نازل شده بود، اما در مورد استنباط از قرآن به آن استناد شده است، هم در اخبار أئمّه ما- عليهم السلام- و هم در لسان مفسّران و فقها؛ چنانچه «شيخ طوسي» در مقدمه «تفسير تبيان» در مورد لزوم استنباط به آن استناد كرده است. علّت مجوزّه اين تعميم، با آنكه وجوه امر در امن و خوف محصور شده است، همانا مشابهت در مورد است.

«قاسمي» در مقدمه تفسيرش گويد:

پيش من آشكار است كه صحابه و تابعان، چه بسا در مواردي مي‌گفتند كه آيه در كدام مورد نازل شده است، و قصد ايشان تصوير مصداقي براي آيه بود و ياد كردن بعضي حوادث كه عموم آيه شامل آنها مي‌شد، خواه نزول آيه بر آن حادثه مقدّم بود خواه مؤخر. از اينرو مي‌دانيم در اين گونه موارد، اجتهاد و استنباط بسيار به كار مي‌رفت و هر كس اين نكته را به ياد داشته باشد حل بسياري از اختلافات در مورد اسباب نزول براي او آسان خواهد بود.

اشتباه در اسباب نزول‌

متأسفانه در اسباب نزول بسياري از آيات تحقيق كامل به عمل نيامده است تا معلوم گردد آيا آن سبب مذكور متّسق و هماهنگ با روح آيه هست يا نه؛ و همچنين در تعارضي كه ميان برخي روايات اسباب نزول هست؛ همچنين در عدم معارضه آنها با وقايع تاريخي.

مدوّنين در سر آغاز تدوين، از افواه مي‌گرفتند و مي‌نوشتند. در ميان آنها غثّ و سمين، صحيح و فاسد، معقول و غير معقول، ملفق و محرّف و منحول بود؛ همه را نقل و ضبط مي‌كردند و از اين راه نقاط ضعفي براي فهم مراد اللّه پديد مي‌آوردند، و چه بسا اغراض سياسي و حزبي و مذهبي انگيزه اين انحراف بود. چنانچه «سنّي» از «سعيد بن مسيّب» نقل مي‌كند كه آيه «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ