شناخت قرآن(کمالی) صفحه 177

يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ «رأي» اطلاق مي‌شود بر اعتقاد، اجتهاد و قياس. و اصطلاح اصحاب رأي كه از آن اصحاب قياس مراد است، از همين قسم سوّم است، چنانكه شيخ كليني در كافي براي آن بابي به عنوان «الرّأي و المقاييس» اختصاص داده است.

اما مراد از رأي در اينجا اجتهاد شخص است، اعمّ از آنكه با شروط خاصّش باشد يا بدون آن، صحيح باشد يا فاسد.

بنابراين مقصود از تفسير به رأي، تفسير قرآن است به اجتهاد، و آن بر دو قسم است:

اول- صحيح:

كه با شروطش انجام مي‌گيرد، از دانستن كلام عرب و اسلوب آن، معاني لغوي، وجوه دلالت‌هاي آن، طريق استعانت از ادب جاهلي و معاصر نزول و وقوف بر اسباب نزول، دانستن ناسخ و منسوخ، عدم تعارض آيات محكمات، تفسير مأثور و سنّت، اجماع، و ساير ادواتي كه مفسّر به دانستن آنها محتاج است، و به كار بردن مقتضاي اين علوم و شروط در اجتهاد با نيّت خالص براي فهم مراد اللّه.

دوّم- فاسد:

و آن رأي و اجتهاد دلخواه است، با اخلال در يك يا چند شرط از شرايط مزبور.

علما از روزهاي نخستين اختلاف داشته‌اند كه آيا تفسير به رأي جايز است يا جايز نيست. برخي از ايشان شدّت عمل به خرج داده و گفته‌اند: هيچ كس را نمي‌رسد چيزي از قرآن را به رأي خود تفسير كند، هر چند عالمي توانا باشد در شناسايي ادّله علوم عربيّت و اخبار و آثار؛ بلكه بايد به آنچه از پيغمبر اكرم درباره تفسير روايت شده، يا از كساني كه شاهد تنزيل بوده‌اند (از صحابه يا از تابعاني كه از